Klap van de eeuw

De match van de eeuw was volgens sommigen in 1970, toen de Sovjet-Unie tegen de rest van de wereld speelde, of in 1972, toen Fischer wereldkampioen werd, maar volgens mij in september 1945. Het was de radiomatch tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, waarmee hardhandig duidelijk werd gemaakt dat een nieuw tijdperk was begonnen.

Tien Amerikanen zaten in New York, tien Sovjet-schakers in Moskou. Het zou er om spannen, werd algemeen gedacht. Het was bekend dat de Sovjet-Unie met Botwinnik een speler had die voor niemand in de wereld onderdeed. Dat het schaken in de Sovjet-Unie een massasport was geworden en dat er nieuwe talenten waren, die echter nog nauwelijks internationale ervaring hadden. Maar de Verenigde Staten hadden vier olympiades gewonnen en Reshevsky en Fine werden niet minder hoog geschat dan Botwinnik.

De belangstelling voor de radiomatch was enorm, niet alleen in de Sovjet-Unie, maar ook in de Verenigde Staten. De zetten werden rechtstreeks doorgeseind naar Amerikaanse schepen en naar militaire ziekenhuizen. In veel Amerikaanse steden waren demonstratiezalen ingericht waar de partijen zet voor zet gevolgd konden worden.

De uitslag van de match was 15,5-4,5 voor de Sovjet-Unie. De Amerikanen hadden gedacht dat ze in ieder geval aan de hoogste borden in het voordeel zouden zijn. Ze maakten aan de eerste drie borden een half punt uit zes partijen. Het was een daverende klap met grote gevolgen. Het zou tot 1972 duren voordat Amerika zich weer even voor schaken ging interesseren.

Natuurlijk was het niet zo dat het Sovjet-schaak juist in de oorlogsjaren tot grote bloei was gekomen. Integendeel, het schaakleven had zwaar geleden onder de oorlogsinspanning. Maar het was wel zo dat door de oorlog de volle omvang van de schaakkracht van de Sovjet-Unie aan het oog van de buitenwereld onttrokken was geweest.

Vorig jaar verscheen een interessant boek over het Sovjet-schaak in de oorlogsjaren. Strategen im Hinterland. Das UdSSR-Schach 1941-1945, geschreven door Rolf Voland en uitgegeven door Schachverlag Kania. De schrijver heeft veel en goed werk gedaan. Hij bezocht krantenarchieven en bibliotheken in vele Russische steden, maar hij vond er minder dan hij had gehoopt. Er was door papierschaarste en andere moeilijkheden maar weinig over schaken gepubliceerd in de oorlogsjaren en bovendien waren de archieven zeer onvolledig. Maar in de na-oorlogse jaargangen van de belangrijke Russische tijdschriften, die hij alle nauwgezet onderzocht, vond hij over de oorlogsjaren toch veel onbekend materiaal. Niettemin moet hij toch vaak opmerkingen maken als: van dit toernooi zijn helaas geen partijen bekend en ook geen eindstand en zelfs geen volledige deelnemerlijst.

Een interessant boek en ook een curieus boek, omdat het nog geheel geschreven is in de socialistische taal die sinds 1991 verdwenen leek. De voordelen van de planeconomie, anti-fascistische democraten, onbeschaamde Duitse politici, heldhaftige socialistische strijd, het is er allemaal nog, zodat het boek een beetje een tijdmachine lijkt die ons tien jaar terug brengt. Maar goed, we lezen het niet om de politieke scholingsarbeid maar om het schaken.

De hoofdfiguur van het boek is natuurlijk Michail Botwinnik. Wat was hij ongelofelijk goed in die jaren. Hij won alles wat hij speelde en vaak met grote voorsprong.

De beroemdste partij uit die oorlogsjaren is waarschijnlijk Botwinniks overwinning in het Sovjet-kampioenschap van 1944 op Vasili Smislov, die zich ontwikkeld had tot de tweede man van het Sovjet-schaak. Smislov was begonnen met 5 uit 5 en toen hij in de zevende ronde tegen Botwinnik moest, stond hij een punt op hem voor. De duizenden mensen die geen plaats in het speelgebouw hadden kunnen vinden volgden de partij buiten op straten en pleinen waar luidsprekers waren opgehangen. En in het hele land luisterden schaakliefhebbers naar de radio om geen zet van deze heroïsche strijd te missen.

Wit Smislov-zwart Botwinnik, Moskou 1944

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Pb1-c3 Lf8-b4 4. e4-e5 c7-c5 5. a2-a3 Lb4xc3+ 6. b2xc3 Pg8-e7 7. a3-a4 Pb8-c6 8. Pg1-f3 Dd8-a5 9. Lc1-d2 c5-c4 10. Pf3-g5 h7-h6 11. Pg5-h3 Pe7-g6 12. Dd1-f3 Lc8-d7 13. Ph3-f4 Pg6xf4 14. Df3xf4 Pc6-e7 15. h2-h4 Ld7xa4 Gewaagd, want de twee zwarte stukken op de damevleugel zullen heel lang niet aan de verdediging kunnen meewerken. 16. h4-h5 Nauwkeuriger was 16. Le2, om 16...Db5 met 17. Ld1 te kunnen beantwoorden. 16...Da5-b5 17. Ke1-d1 Ta8-c8 18. Ld2-c1 Tc8-c6 19. Lf1-e2 Tc6-a6 20. Kd1-d2 0-0 21. g2-g4 Wit moet goed beseffen dat ook zwart koningsaanval heeft, bijvoorbeeld 21. La3 Lxc2 22. Lxe7 Db2! en zwart wint. 21...f7-f6 22. e5xf6 Tf8xf6 23. Df4-c7 Tf6-f7 24. Dc7-d8+ Kg8-h7 25. f2-f4 Db5-a5 De meeste commentatoren hebben zwarts spel tot nu toe zeer geprezen en op dat van wit scherpe kritiek uitgeoefend. Het neemt niet weg dat Smislov na dameruil ondanks zijn achterstand van een pion niet slecht zou staan. Maar hij wil meer. 26. Dd8-b8 Pe7-c6 27. Db8-e8 Tf7-e7 28. De8-g6+ Kh7-g8 29. Lc1-a3

Nu lijkt het of zwart slecht staat, maar Botwinnik, die behalve een groot strateeg ook een gewiekst tacticus was, heeft verder gezien. 29...e6-e5! Opeens is wits dame in onoverkomelijke moeilijkheden. 30. f4xe5 Pc6xd4 31. La3-b4 Da5-d8 32. Dg6xa6 b7xa6 33. c3xd4 Te7-b7 34. Ta1xa4 Dd8-g5+ 35. Kd2-d1 a6-a5 36. Le2-f3 Tb7xb4 37. Lf3xd5+ Kg8-f8 38. Th1-f1+ Kf8-e8 39. Ld5-c6+ Ke8-e7 40. Ta4xb4 Dg5xg4+ Wit gaf op.

Dit is uit de radiomatch van 1945 waar ik het in het begin over had. Wit Smislov-zwart Reshevsky, na de 23ste zet van zwart. Omdat het overbrengen van de zetten veel tijd kostte, wisten de spelers niet precies hoe lang hun tegenstander gedacht had. Reshevsky had hier anderhalf uur nagedacht en liet nu de bedenktijd van Smislov opvragen. Hij kreeg de schrik van zijn leven. Smislov had een minuut nagedacht. De hele variant was in de Sovjet-Unie al diepgaand tot ver in het eindspel onderzocht, op grond van de partijen Boleslavski-Ragosin uit 1942 en Boleslavski-Botwinnik uit 1943. Reshevsky wist van niets. Hij verloor de partij. Toen en later lag de rest van de wereld jaren achter op de Sovjet-schakers.