FELGELE VERF OP OUDE SCHILDERIJEN REAGEERT TOT RATTENKRUIT

Natuurwetenschappers van het FOM-Instituut voor Atoom- en Molecuulfysica hebben met kunsthistorici en restauratoren van het Rijksmuseum in het MOLART-project van NWO ontdekt waarom de felgele verf op sommige zeventiende-eeuwse stillevens op microscopische schaal verbleekt en als poeder van het doek loskomt. Het pigment in de felgele verf is orpiment, een arseensulfide. Door licht kan het arseensulfide oxideren tot het blekere arseentrioxide. Die stof werd vroeger gebruikt als rattenkruit (NWO-Berichten, februari 1999).

De onderzoekers ontdekten dat Nederlandse meesters zoals Kalf, De Heem en Van der Ast in hun felgele verf orpiment gebruikten. Daartoe bestudeerden zij oude schildershandboeken en verfrecepten. Ook bekeken ze de schilderijen met fysische onderzoekstechnieken zoals microscopie, röntgendiffractie en massaspectrometrie. Licht veroorzaakt een chemische reactie waardoor het zwavel in de verf van het arseen wordt gescheiden. De zwavel komt uit het doek vrij als zwaveldioxide of als zwavelwaterstof. Vooral zwaveldioxide kan de verf bros maken en chemische verbindingen in de lijnolie van de verflaag verbreken. De verf komt hierdoor uiteindelijk als poeder van het doek los. Bovendien wordt de verf door het rattenkruit witter van kleur. Doordat de brekingsindex van het rattenkruit kleiner is, lijkt het doek op bepaalde plaatsen wit en doorzichtig.

De wetenschappers ontdekten bovendien waarom het blauw van de schaduwen van kommetjes in stillevens van Van der Velde en Van der Ast verbleekt is. Dit blijkt te komen door een vettige substantie in het gebruikte lampzwart. Door deze vettigheid is de voor de schaduwen gebruikte verf minder stabiel. De schaduwpartijen zijn hierdoor sneller verweerd en het blauw is lichter geworden. Uit receptenboeken uit deze tijd blijkt dat verkopers van verf of schilders het lampzwart vaak verschillende keren uitgloeiden om deze processen te voorkomen.

Via hun onderzoek kregen de wetenschappers meer inzicht in de vervalprocessen in de schilderijen, onder andere over de veroudering van de lijnolie, de vergeling van het vernis en de verkleuring van pigmenten.

(Onderzoek Berichten NWO)