Uit de stront springen parels omhoog

Toneelgroep Het Syndicaat doet geen concessies aan jongeren en maakt stukken als strak geregisseerde chaos. ,,Het leven is een bak bagger, met als keerzijde schoonheid.' Volgende week gaat hun stuk `Bacher' in première.

In een morsig zaaltje aan de Amsterdamse Rozengracht zit God wulps op een witte skailederen bar. Ze draagt een wit hoog hoedje en rookt door een sigarettenpijp. Actrice Isabella Chapel draagt voor het eerst Gods outfit: het kruis van haar witte broek hangt een beetje te laag. Collega-acteur Niek van der Horst lacht een lepe, sardonische grijns, die hem een ideale duivel maakt.

Jeugdtheatergroep Het Syndicaat repeteert de voorstelling Bacher, het laatste deel van het drieluik dat Oscar van Woensel voor hen schreef. Bacher gaat binnenkort in Amsterdam in première. De groep, in 1995 opgericht onder de hoede van het gerenommeerde Huis aan de Amstel, maakt voorstellingen voor jongeren vanaf veertien jaar.

Concessies doen ze weinig, zegt regisseur Daniëlle Wagenaar (30). ,,De vragen waar wij mee bezig zijn, spelen toevallig ook onder jongeren. Alleen bij bloot denk ik aan ons beoogde publiek. Want bloot op het toneel, dat leidt ze echt meer af dan volwassenen.' Het Syndicaat heeft het tij mee: staatssecretaris Rick van der Ploeg legt ijver aan de dag om juist pubers het theater in te trekken. Onlangs kreeg het gezelschap een tweejarige subsidie toegewezen.

Het Syndicaat werkt als een collectief, zonder artistiek leider. Daniëlle Wagenaar en de vaste acteurs, Niek van der Horst (35) en Herman van Baar (42), willen actueel en anders zijn. Van Baar: ,,We vermijden de fuik van Kunst om de Kunst. Ons theater moet direct zijn, interactief, een vuistslag in het gezicht van de toeschouwers.'

Van Baar werkte al langer in het jeugdtheater, onder andere bij het Bussumse MUZ-theater, de eerste groep in Nederland die zich, in 1984, expliciet op een publiek van jongeren richtte. Ook Van der Horst ,,hing al met zijn snufferd in het jeugdtheater', zoals hij zelf zegt. Hij speelde in Den Bosch, bij Artemis. Regisseuse Danielle Wagenaar werd inmiddels voor haar werk bij Het Syndicaat bekroond met de Erik Vos-prijs, een aanmoedigingsprijs voor jonge theatermakers en nieuwe theateriniatieven.

Het thema voor een stuk ontstaat al pratend, daarbij zoeken de drie dan een auteur. Actrice Isabella Chapel denkt pas in tweede instantie mee, als het stuk er ligt. Oscar van Woensel bleek tot drie keer toe in staat uit de chaotische conversatie datgene te pikken waar het hen om ging. Op de première van Varkens, het eerste deel, bood hij aan `part two' ook te schrijven en zelfs een eventueel derde deel.

Alle voorstellingen van zijn drieluik gaan over zingeving. Van Baar: ,,Varkens verbeeldde de strijd tussen goed en kwaad. Het ging vooral over criminaliteit binnen de gevestigde orde, een chirurg probeert mensen op te schepen met varkensorganen. In Part Two stond het verlangen naar symbiotische vriendschap centraal. In Bacher gaan de personages meer hun eigen gang, zijn ze individueel op zoek naar wat het leven de moeite waard maakt.'

Cool en kek

De voorstellingen die Het Syndicaat tot nu toe maakte, waren vitaal, met een gedurfd, `gesampled' karakter. De scènes moeten elkaar, aldus Isabella Chapel, afwisselen als de beelden van een toverlantaarn: ,,Beeldje, zzz, beeldje, zzz.' Van der Horst: ,,We maken het Veronica-cliché, `je bent jong en je wilt wat', belachelijk door cool en kek te doen, afgewisseld met serieuze stukken. Een moderne vorm van zaptoneel is het.' Wagenaar: ,,Maar we zijn natuurlijk wel dertig of ouder. Dat gaan we niet geforceerd verhullen.'

Het nieuwe stuk, Bacher, is gebaseerd op Goethe's Faust. Daarnaast speelt muziek van Bach een rol. Op het podium bespreken de acteurs onder meer de Golberg Variaties. Ze anticiperen op de mogelijke reactie van hun publiek: ,,Gepingel. (-) En zo belerend. Educatief toneel. Walgelijk eigenlijk.' ,,Helemaal niet. Deze muziek is essentieel. Het is de abstracte vertaling van de bagger (-) die het leven van de mens is.' Uiteindelijk is het toneelstuk wars van cynisme. Het eindigt met een romantische fantasie over een zonovergoten eiland waar het leven mooi is.

Bacher heeft een boodschap, die er dik bovenop ligt. Toch brengen de acteurs het keer op keer met naïef enthousiasme onder woorden. Van der Horst: ,,Het leven is een bak bagger, met als keerzijde schoonheid. Bach-er, ja!' Van Baar:,,Uit de stront springen parels omhoog.' Chapel: ,,Je moet je bewust zijn van wat je meemaakt. Verlangen, hoop, is al genoeg, de inlossing kan tegenvallen.'

Dankzij de humor en de vaart waarmee Het Syndicaat werkt, wordt deze moraal niet te sentimenteel. Het is soms op het nippertje, maar voorspelbaarheid wordt vermeden. Het spel verzandt niet in weeïgheid.

Van Woensels teksten lenen zich voor een cabareteske aanpak. Wagenaar: ,,Ik krijg eerst een hartverzakking: o jee, wat een berg tekst. Dit is de derde keer dat ik aanvankelijk alleen een woordenbrij zag. We ontdekken tijdens het repeteren de lijnen die er wel degelijk in zitten, we vinden onszelf er dan in terug.' De stukken bestaan uit ultrakorte zinnetjes, veel uitroepen en Engelstalige verzuchtingen. Bij lezing klinkt het als modieus en nogal obligaat gewauwel. Maar eenmaal tot leven gewekt door de acteurs had zowel Varkens als Part Two veel weg van een knappe revue. Ernst en scherts wisselden elkaar in snel tempo af, er werd geestig geciteerd uit soaps en commercials. ,,Jullie toneelstuk is als een kapstok, waar je alles wat je maar kwijt wilt aan kunt ophangen,' zei ooit een van hun jonge toeschouwers.

Na afloop van hun voorstellingen op middelbare scholen discussieert het Syndicaat altijd met hun publiek. Wagenaar: ,,Jongeren zeggen rechtstreeks wat ze vinden. De beleefdheid van volwassenen ontbreekt, dus er ontstaat een echt gesprek. Wij moeten er alleen wel in slagen af te rekenen met hun vooringenomenheid. Toneel is natuurlijk eigenlijk kut en voor watjes, in hun optiek.'

Schrijnend

Van der Horst knikt: ,,Daarom moet het confronterend zijn, rommelig, schrijnend. We schudden ze wakker. Een comfortabel achterover leunende aula die wacht tot het afgelopen is; dat willen wij niet.' De meeste reacties van middelbare scholieren zijn positief. Op een school in Enschede stak een iel bebrild jongetje zijn vinger op en mompelde: ,,Zoals hij, zo voel ik me ook,' doelend op de razende en tierende crimineel die Van der Horst speelde in Varkens. Docenten vinden hun voorstellingen vaak te moeilijk, jongeren voelen zich aangesproken door de strak geregisseerde chaos. De vervreemding die Het Syndicaat beoogt, intrigeert hen. Chapel: ,,Twee meisjes zeiden eens: we voelen ons eindelijk gerespecteerd als kijker. Echt waar.'

Anderzijds blijken ook jongeren hun tenen vaak te krommen bij al het gevloek in de voorstellingen. De functionaliteit komt in de discussie achteraf ter sprake. Chapel: ,,Wij geven geen antwoorden, bieden geen poëzieplaatjes, vertel ik dan. We wisselen breekbare momenten af met keiharde agressie. In het leven moet je toch op je hoede zijn.' Een keer speelde het Syndicaat een hele voorstelling zonder vloeken: op een christelijke school in Arnhem. Daar waren godslasteringen zo uit den boze, dat het teveel af zou leiden. Maar van de zenuwen riep Niek van der Horst ineens toch keihard godverdomme, ergens waar het niet eens hoorde. Van Baar, laconiek: ,,Op zulke scholen worden we niet meer uitgenodigd. We hebben inmiddels toch een reputatietje op dit gebied.'

Het Syndicaat is net een familie, Niek van der Horst blijft het benadrukken: ,,Nee, geen gewone familie, dat is klef en niet spannend. Een maffia-familie. We treiteren elkaar, om elkaar te stimuleren. We houden alles onder ons, al kijken we wel uit naar geestverwanten, nieuwe schrijvers, nieuwe spelers.' De groep is wars van vaste structuren en wil in de toekomst onderling aan rolwisseling doen.

Acteur Herman van Baar gaat meer regisseren, regisseuse Daniëlle Wagenaar gaat schrijven en spelen. Niek van der Horst doet naast acteren ook de vormgeving van onder andere flyers en posters.

Ze barsten van de plannen. Er komt een komedie van de jonge auteur Esther Gerritsen (waarmee ze eerder de voorstelling Overkill maakten), getiteld Gras, en een vertaling van Richard III door Oscar van Woensel. Het stuk van Daniëlle Wagenaar gaat Vesuvius heten: ,,Het gaat over een contactadvertentie, waarin staat: wie staat er 's ochtend ook ongemotiveerd op? Het is een oproep tot collectieve zelfmoord.' Met Vesuvius gaat een tentoonstelling meereizen met werk van jonge kunstenaars, langs middelbare scholen. Van Baar: ,,Toen we begonnen, met Varkens, was het als op ijs lopen waarvan je niet weet hoe sterk het is. We probeerden het gewoon, heel spannend. Dat willen we zo houden.' Van der Horst: ,,We blijven een onvoorspelbare mengeling van ehh... Rotary, welpen en revolutie. Hopen we.'

Voorstelling 'Bacher' gaat op 18/2 aanstaande in premiere in Frascati in Amsterdam. Tournee t/m 29/4. Tijdens die periode herneemt Het Syndicaat ook Part Two. Inl. 020-6168744, of e mail: syndicaat@hotmail.com.