Ik verlang terug naar de oude taal

Het rijke oeuvre van Drs.P bevat regels als: `Bieten/ Spreken tot mij van verloren geluk'. Zijn liedteksten zijn nu verzameld in het boek `Tante Constance en tante Mathilde'. Natuurlijk mist de lezer daarin de stem van Drs. P : ,,Ik wil me niet beroemen op mijn belcanto; voor mijn teksten is hij echter zeer geschikt.''

De vorm blijkt de vent. Heinz Hermann Polzer, beter bekend als Drs.P, is zoals hij zich in zijn liedjes voordoet: ouderwets, beschaafd, ironisch en taalbewust. Geheel in stijl begint het onderhoud met de bijna-tachtigjarige plezierdichter met een alliteratie en een onverwachte nevenschikking. ,,Mag ik van u een koffie en een kapstok'', vraagt hij met zijn kenmerkende krasstem aan de serveerster van het Amsterdamse hotel waar we hebben afgesproken. Waarna hij een sigaar opsteekt en in archaïsch geformuleerde volzinnen vertelt hoe hij tot voor kort zijn teksten placht te schrijven in de tuin van het hotel: ,,Een heerlijke plaats, vol van inspiratie – en gebladerte ook.''

Twee jaar geleden stopte Drs.P met optreden en liedjesschrijven, ,,niet uit gebrek aan verbeeldings- of veerkracht, maar impulsief, juist omdat er geen directe reden was om dat te doen.'' Zijn gezongen poëtisch oeuvre is voltooid, en dat was voor uitgeverij Nijgh & Van Ditmar aanleiding voor een luxe-editie van zijn liedteksten. Tante Constance en Tante Mathilde, vernoemd naar twee van Polzers beroemdste creaties, is het eerste deel van `Pluche', een Bibliotheek van Nederlandse chansons en cabaretliederen waarin de komende jaren ook Guus Vleugel, Wim Sonneveld en Jules de Corte vereeuwigd worden.

Onder de 230 alfabetisch gerangschikte liedjes, van Aardappel tot Zusters Karamazow, zijn klassieke liederen als De Commensaal (Er Ligt Al Weer Een Juffrouw In Het Trapportaal) en Oost-Groningen (Dat Gaat Met Strokarton); lofzangen op onderschatte onderwerpen als apostrofs, peredrups en de wet van Gay-Lussac; virtuoze taalspelletjes en rijmende woordenstromen die de weg hebben geplaveid voor de Nederlandstalige rap. Tezamen geven ze een vaak hilarisch overzicht van een veertigjarige carrière in kunst en letteren die natuurlijk al lang bekroond had moeten worden met een eredoctoraat.

Samensteller van de bundel is Ivo de Wijs, die Drs.P verloste van de bezoeking om teksten te selecteren ,,die ik al zo vaak onder ogen of in mijn keelgat heb gehad''. Slechts een handvol liederen werd op verzoek van Drs.P uit Tante Constance en Tante Mathilde (en dus ook van de bijbehorende cd met concert-opnamen) geweerd. ,,Ik ben al erg lang bezig, en was in mijn vroege jaren op bijna amateuristische wijze gegrepen door het zogeheten café chantant, dat in de jaren vijftig in Nederland al niet meer bestond: komieke en theatrale nummers, gezongen door mannen met rood hoofd en sterk geruit pak of door dames die alle snaren van onze innerlijke gevoelens probeerden te beroeren. In die stijl schreef ik mijn eerste liedjes – ik beschouw ze als niet meer dan gymnastiek voor de latere verrichtingen.''

Groente en fruit

Een groot deel van het muzikale oeuvre van Drs.P – zijn studie was economie, zijn studentenstad Rotterdam – kwam tot stand in de marge van zijn werk als reclameschrijver voor onder meer Unilever, ,,de beste leerschool om zuinig en doelmatig met de taal om te gaan''. Het schrijven in opdracht lag hem; zo had hij in de jaren zeventig en tachtig een vruchtbare verbintenis met de radio, waarvoor hij op wekelijkse basis liederencycli schreef over het menselijk lichaam, Nederlandse leestekens (voor het programma Wat een taal), en groente en fruit. Vooral die laatste opdracht, die resulteerde in het Tuindersliedboek (1983), leverde juweeltjes op: onmogelijk gerijmde coupletten (`Passion fruit/ U moest eens weten welk een felle gloed/ Zelfs ook nog in philatelisten woedt/ Na het gebruik van passion fruit'), droeve liefdesliederen (`Bieten/ Spreken tot mij van verloren geluk'), en compassievolle melancholie (`Andijvie... inspirerend is ze niet').

Drs.P: ,,Spontane inspiratie treedt zelden op, maar soms had ik een gratuit idee dat ik uitwerkte. Zo begon het nummer Verlaten met een flard van een zigeunermelodie die ik op straat hoorde. Een mooie inzet voor een weemoedig lied, dacht ik aanvankelijk, en meteen had ik de opening: `Het is voorbij'. Thuisgekomen schrok ik terug voor het sentiment; ik veranderde de eerste regel in `Het is voor bij en mug bekeken', en maakte er een sonnet van dat de nadelen bezong van te veel vogelbescherming: `Wij mensen zijn een vloek voor het insect'.

,,Veel echt serieuze liedjes heb ik niet gecomponeerd; ik heb het wel geprobeerd, vooral als ik voor anderen schreef, bijvoorbeeld Hij Is Een Clown voor Adèle Bloemendaal. Maar ik voel het meest voor de ironie – een veel rijker gebied dan de ernst, die je verplicht tot rechtlijnigheid en het tot vervelens toe aanpakken van thema's als `verstand', `hart' en `alleen'. In de humor kan alles, zolang het maar een verdedigbaar geheel oplevert. Neem een onderwerp als de Elfstedentocht; een serieus dichter is gebonden aan de heroïek, ik kan gewoon zingen: `Ja, ieder jaar was het hier koud/ Het water wekenlang bevroren/ De kind'ren zochten sprokkelhout/ Vergaarden afgevallen oren'.''

Als solo-artiest trad Drs.P honderd keer per jaar op en haalde hij twee keer de hitparade, met de kozakkenpolka Dodenrit (Troika Hier, Troika Daar) en het Grieks aandoende Veerpont (Heen En Weer): ,,Dat waren nog eens echte onderwerpen. Niets over honger in de wereld of je hebt me verlaten.'' Daarnaast werden zijn composities gezongen door Adèle Bloemendaal, die ook groot succes had met carnavaleske nummers als Wat Heb Je Gedaan, Daan? en Hallelujah Kameraden; door Hetty Blok (Quartier Putain), Gerard Cox (De Meisjes Van De Suikerwerkfabriek), Kabaret Ivo de Wijs (Goed Nieuws, met het onmogelijke rijmschema abcd dcba), De Raggende Manne (Het Land Is Moe) en vele anderen. Maar om te variëren op een bekende uitspraak over Bob Dylan: `Niemand zingt Drs.P als Drs.P.' Zoals hij zelf zegt: ,,Ik heb een vlakke, weinig exotische stem en wil me niet beroemen op mijn belcanto; voor mijn teksten is hij echter zeer geschikt, zo wordt er beter naar geluisterd.''

Herfst krimpt

De in Thun (Zwitserland) geboren Polzer is tweetalig, schreef wel eens een Duits liedje, maar heeft nooit de ,,hunkering naar een andere taal gehad''. Het Nederlands is volgens Drs.P uitmuntend zingbaar. ,,De zanger moet soms moeite doen, lettergrepen korter maken of later inzetten. En natuurlijk moet hij opletten dat er niet al te veel medeklinkers achter elkaar staan; `de herfst krimpt' is vragen om moeilijkheden. Maar iedere taal heeft zijn beperkingen, en daarin zit voor de tekstdichter juist de uitdaging.''

Is dichten voor u een hindernisrace, een soort Olympische Spelen voor taalvirtuozen?

,,Ik maak het mezelf graag moeilijk. In de loop der tijd ben ik steeds strenger geworden: rijmde ik vroeger Riesling nog wel eens op kieskring, nu rijm ik korte ei niet meer op lange ij, a-u niet meer op o-u, t niet meer op d. Rijk rijm, waarbij sjalot bijvoorbeeld zou kunnen rijmen op lot, sta ik niet toe. En het vrije vers heb ik slechts één keer beoefend, om het aan te klagen. Ik ben een puritein, of om het Zwitsers te houden, calvinist.''

Zijn er dichters met wie u zich verwant voelt?

,,Wat zich tegenwoordig aandient als poëzie, maakt me moedeloos. Jean Pierre Rawie is een gunstige uitzondering; hij werkt strikt metrisch en rijmt fatsoenlijk. Dan is er Jan Kal; sommige dingen die hij geschreven heeft, lees ik zonder walging. Voor het overige heb ik meer op met lieddichters dan met drukinktdichters – die hebben tenminste weet van cadans. Cole Porter en Gilbert (van Sullivan) zijn lichtende hoogtepunten, Annie Schmidt heb ik hoog in het vaandel, net als Ivo de Wijs en Jan Boerstoel.

,,Mijn favoriete dichter was altijd A.C.W. Staring. Ik houd staande dat de Nederlandse poëzie haar hoogtepunt bereikte in de negentiende eeuw, en dat het verval begon met de Tachtigers. Gorter – die `hongerig' rijmde op `verlangerig' – en de andere decadenten hebben de taal verpest. Zij gingen uit van het gevoel, hun voorgangers letten op juistheid en precisie van de woorden. Het is die oude taal waarnaar ik terugverlang.''

Is dat ook de reden dat u in uw teksten zoveel archaïsche woorden en zinswendingen gebruikt, en zelfs vaak de spelling De Vries en te Winkel?

,,U heeft het over archaïsmen, maar dat zijn het voor mij niet. Een woord als `aanblik' heeft mijns inziens recht van bestaan; als niemand het gebruikt, is dat jammer voor de taal. En `bekoorlijk' is even legitiem als doelmatig, heel bekoorlijk op zichzelf. Je moet er natuurlijk geen toer van gaan maken, zoals Gerard Reve, die koketteert met onzinwoorden als `weder'; maar in de taal is conservatisme een deugd.''

Onlangs was er een hoogleraar die betoogde dat populaire liedjes, van onder meer Corrie Brokken en Conny Stuart, maatschappelijk van ongekend grote invloed zijn geweest. Geldt dat ook voor de liederen van Drs.P?

,,Met die vraag moet u te rade gaan bij een cultuurfilosoof. De kans is overigens klein, want ik interesseer me niet heftig voor de maatschappij. Zelfs bij de actuele liedjes die ik in het verleden voor de AVRO heb geschreven – over voetbal, over de IRA, over de inhuldigingsrellen – is er altijd de ironie, het absurdisme dat afstand schept. Ik voel me niet geroepen om propaganda te bedrijven.''

Uit uw teksten spreekt een zwart wereldbeeld; kinderen worden een voor een aan de wolven gevoerd, dode vrouwen in trapportalen gedumpt, pontveren zinken, ruzies escaleren tot anarchie en er wordt gemoord met terpentijn en rattenvenijn.

,,Voor de vrolijke pessimist is wreedheid een uitmuntend instrument. Humor bestaat uit het bijeenbrengen van tegenstrijdige elementen, zodat er een spanning ontstaat die zich bij goede dosering ontlaadt in hilariteit. Als ik bij wijze van remedie tegen onverlaten suggereer `tweemaal daags beestachtig mishandelen' dan plaats ik wreedheid in een kader waardoor ze haar bruutheid verliest. Maar dat neemt allemaal niet weg dat er veel mis is met de wereld.''

U heeft in uw liedjes in de loop der jaren verschillende dingen de schuld gegeven van de ellende die ons omringt: alcohol, eerzucht, chromosomen en zelfs, in Knolraap En Lof, Schorseneren En Prei, verkeerde voeding. Heeft u een laatste diagnose?

,,Wat er eigenlijk aan de wereld mankeert, is de menselijke natuur – en dat lijkt me een slopende ziekte.''

Vormen uw teksten daartegen het medicijn?

,,Mocht dat zo zijn, dan haalt het bijzonder weinig uit.''

Tante Constance en Tante Mathilde Liedteksten van Drs.P, verzameld door Ivo de Wijs. Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 376 blz. Fl 49,50 (incl. cd).

Het beste muzikale overzicht van het oeuvre van Drs.P is `Compilé sur cd' (Polydor 1991, 042284 79202).