Handelsreiziger van Miller terug op Broadway

Een halve eeuw na de première is Arthur Miller's tragedie `Death of a Salesman' nog steeds een van Amerika's favoriete toneelstukken. Gisteren ging op Broadway een nieuwe uitvoering van deze klassieker in première.

Vanaf de eerste voorstelling, op 10 februari 1949, was het Amerikaanse publiek diep geraakt door Arthur Miller's toneelstuk Death of a Salesman (Dood van een handelsreiziger). En nog steeds laat de hopeloze worsteling van de handelsreiziger Willy Loman met het leven, en met de belofte van voorspoed en succes die het hart vormt van the American Dream, Amerika niet los.

Een nieuwe uitvoering van deze klassieker van het Amerikaanse theater is gisteren in New York in première gegaan. ,,Willy Loman is vijftig, en nog steeds onze favoriete mislukkeling'', schreef het weekblad Time bij voorbaat al. Want de wereld mag in de afgelopen halve eeuw veranderd zijn, de ondergang van Willy Loman is ook voor nieuwe generaties een aangrijpend verhaal.

Maar het is niet meer hetzelfde verhaal als toen Elia Kazan vijftig jaar geleden de eerste uitvoering regisseerde. De woorden en de personages zijn nog wel hetzelfde, maar hun betekenis is met de tijd veranderd. Als aanklacht tegen de kapitalistische Amerikaanse samenleving had Salesman in de jaren van de Koude Oorlog een grote politieke lading. Nu is het nauwelijks nog voorstelbaar dat het stuk zo gevoelig was dat de productiemaatschappij die het verfilmde zich verplicht voelde om er een opbeurende voorfilm bij te maken met de titel Life of a Salesman, om te laten zien dat het echte bestaan van een handelsreiziger heus heel bevredigend kon zijn.

Ook de vorm van het stuk is voor de jaren negentig allang niet meer revolutionair. De manier waarop Miller heden en verleden, gesprekken, herinneringen en fantasie, door elkaar laat lopen, weerspiegelt mooi de groeiende verwarring en paniek in de geest van Willy Loman. Maar die aanpak is inmiddels wel voor iedere theater- en filmbezoeker een overbekend procédé.

Hoewel Salesman nu en dan een ouderwetse indruk maakt, vooral door de gedragen dialogen, blijft de kracht van het stuk overrompelend. Dat dankt deze uitvoering van regisseur Robert Falls voor een groot deel aan de 60-jarige acteur Brian Dennehy. Zijn Willy Loman is een beer van een man, die charmeert als de beste verkoper, schreeuwt met zijn hele lijf, en onmogelijk kan zijn als een koppig kind. En onder al die wisselende stemmingen smeult het bittere besef dat hij gefaald heeft in het werk waar hij zijn hele persoonlijkheid aan ontleende. Zo moet Ko van Dijk zijn legendarische handelsreiziger hebben gespeeld.

Arthur Miller (83) beleeft de laatste tijd in eigen land een herwaardering. In New York heeft een toneelgroep een jaar lang een retrospectief van zijn oeuvre gespeeld. In de buurt van Times Square is een straatje naar hem genoemd. Het meest gespeelde toneelstuk in het land is The Crucible. En volgens The New Yorker wordt Death of a Salesman vrijwel elke dag wel ergens ter wereld opgevoerd.

Miller zegt dat hij het stuk tegenwoordig vooral beschouwt als een liefdesverhaal. ,,Iedereen houdt van Willy, alleen Willy beseft het niet'', zei hij in een van de vele interviews die hij de afgelopen dagen heeft gegeven. De Salesman van 1999 is vooral een psychologisch drama. Deze man die zijn leven lang geloofd heeft in het land van de onbeperkte mogelijkheden, staat als hij 63 is opeens op straat, zonder baan, zonder vrienden, en zonder geloof in zichzelf. Hij kan zijn mislukking niet begrijpen. En hij wil niet inzien dat ook zijn zoon Biff, zijn grote held, nooit zal kunnen voldoen aan de hoge verwachtingen waarmee hij hem heeft opgescheept.

De moeizame relatie tussen de vader en de zoon, vol gevoelens van schuld en ontoereikendheid, is waar deze Salesman om draait. Anders dan zijn vader beseft Biff, gespeeld door Kevin Anderson, dat hij nooit een een goede verkoper zal worden, dat hij op zijn best een gewone, middelmatige jongen zal blijven. Dat besef, onverdraaglijk voor zijn vader, is zijn bevrijding. Want hij ontdekt hoe hij zichzelf kan zijn, hoe hij los kan komen van de mythe van het voor iedereen bereikbare succes.

The Washington Post prijst vandaag de regie van Robert Falls en het spel van Anderson, maar noemt Dennehy ,,de grootste zwakte van de productie'', omdat hij niet aannemelijk zou maken dat Willy Loman lijdt. Maar The New York Times roemt de nieuwe uitvoering van de Salesman, en vooral het spel van Dennehy, ,,die je kidnapt en opsluit in Willy's psyche''.

Death of a Salesman, Eugene O'Neill Theatre, 230 W 49 St., New York, Inl. 00 1 212 239 6200.