`Onze cassave smaakt naar olie'

Ruim veertig jaar pompt Shell nu olie in de Nigerdelta. Maar de Ijaw en Ogoni die het gebied bewonen, bleven arm. Intussen is de delta veranderd in een tijdbom.

De olie wilde aanvankelijk maar niet uit de grond komen in Otuogidi. Shell had er een olieveld aangeboord, maar het zwarte goedje weigerde naar de oppervlakte te komen. De bewoners van het dorpje begaven zich naar hun traditionele heiligdom en vroegen in een ceremonie de geesten om hulp. ,,Dat hielp'', herinnert stamhoofd Ralf Fabre zich, ,,daarna spoot de olie naar boven.'' Het was 15 maart 1956 toen deze eerste oliebron in werking trad. Nigeria zou nooit meer hetzelfde zijn.

,,We offerden een witte ram en een haan en vierden dagenlang feest'', vertelt het stamhoofd. ,,We dachten in het paradijs te zullen belanden.'' De inmiddels 70-jarige Fabre wrijft over zijn kalende hoofd. ,,Mijnheer, wat hebben wij ons in de luren laten leggen!'' De dorpelingen van Otuogidi mengen zich in het gesprek en al snel wordt de rust in het dorpje verstoord door de stemmen van boze mensen. ,,Niets kregen we, niets!'' betoogt een oudere man. ,,We vroegen Shell een verharde weg aan te leggen, maar kijk, u moest hier naartoe komen over een modderpaadje en met een kano.'' Een jonge man valt hem in de rede. ,,Er is hier alleen een lagere school, we kunnen nauwelijks meer vissen in de vervuilde rivieren, sommige gewassen willen niet meer groeien en onze cassave smaakt naar olie'', roept hij. ,,Shell heeft ons bedonderd en nu pikken we het niet meer. De oliemaatschappijen moeten de winning stopzetten en met ons gaan praten hoe wij kunnen profiteren van de rijkdommen van ons eigen land.''

Het is niet moeilijk om te zien waarom de bewoners van de Nigerdelta, waar een groot deel van Nigeria's olie wordt gewonnen, kwaad zijn. Hoewel de ruim veertig jaar onder hun voeten weggepompte olie Nigeria tot de negende olieproducent ter wereld maakte en honderden miljarden dollars opleverde, is de bevolking van de delta er alleen maar armer op geworden. Er zijn nauwelijks scholen en wegen in het gebied, de landbouw stortte in en de werkloosheid is enorm. De deelstad Bayelsa, woongebied van de Ijaw, de grootste stam in de delta, telt één verharde weg en één benzinestation. De Nigerdelta behoort tot de allerarmste gebieden van Nigeria. Bovendien hanteerde Shell tot het begin van de jaren negentig niet de internationale milieunormen.

Niet alleen Otuogidi is het zat. Overal in de delta worden oliebronnen stilgelegd door dorpelingen of ze saboteren oliepijpleidingen en eisen vervolgens compensatie van Shell. Werknemers van Shell worden in gijzeling genomen en pas vrijgelaten na betaling van losgeld. Radicale Ijaw-jongeren hebben de afgelopen maanden eindstations van de oliepijpleidingen bezet waardoor Shell en andere maatschappijen tijdelijk de productie moesten stilleggen. Bij gevechten op 30 januari bij het eindstation Forcados kwamen 12 Ijaw-jongeren om. Buitenlandse bezoekers lopen het risico te worden aangevallen door woedende jongeren of te eindigen als gijzelaar. De Nigerdelta is een tijdbom.

Zo hoog liepen de spanningen eind vorig jaar op dat de militaire regering van president Abubakar in januari voor twee weken de staat van beleg uitriep in de deelstaat Bayelsa. Militairen wierpen tientallen wegversperringen op en soldaten bemanden posten in de kleinste dorpjes. Volgens bronnen in het Ijaw Youth Congress, de partij van de boze bevolking, arresteerde het leger tientallen bewoners.

John Sako keerde in december terug van een voetbalwedstrijd toen bij een wegversperring een militair hem uit de bus plukte. ,,De soldaten sloegen me en namen me alles af,'' vertelt hij in zijn huisje in het dorp Otuaseya. ,,Toen brachten ze me naar een politiebureau, ontkleedden me en zeiden me mijn laatste gebed te doen. Daarna begonnen ze me weer te slaan. Dagen gaven ze me niet te eten. Gisteren lieten ze me gaan en nog steeds weet ik niet waarvan ze me beschuldigen.'' Een oude man die meeluistert, schudt zijn hoofd. ,,We durven onze dorpen niet meer uit om naar de markt te gaan,'' zegt hij, ,,want ze terroriseren ons bij de wegversperringen. Wij in de Delta zijn de trots van deze natie, want wij zorgen voor vrijwel alle inkomsten van het land. Maar wij huilen.'' Dan vertelt hij hoe zijn 29-jarige zoon Igbila bij een betoging van Ijaw-jongeren in Yenagoa, de hoofdstad van de deelstaat, door militairen werd doodgeschoten. In de afgelopen maanden vielen tenminste 56 doden bij schermutselingen met betogende Ijaw-jongeren.

Eind vorig jaar belegden Ijaw-delegaties een congres in het stadje Kaiama. Zij namen een resolutie aan die de oliemaatschappijen een `oorlogsverklaring' noemen. De Ijaw eisten zelfbeschikking, eigendom van al hun grondstoffen en onmiddellijke stopzetting van alle oliewinning tot er een dialoog met hen en de regering op gang komt. Gebeurt dit niet dan zullen jongeren van het Ijaw Youth Congres eigenhandig een einde maken aan alle olie-exploratie in hun gebied.

De opstand, begin jaren negentig in het aangrenzende Ogoniland, die in 1995 tot de executie leidde van Ogonileider Ken Saro-Wiwa, lijkt te verbleken bij de gevaren die dreigen in Ijaw-gebied. Het Ijaw-volk is met 12 miljoen zielen veel talrijker dan de Ogonistam en daarmee is het potentieel voor onrust groter. In de dichtbevolkte Delta wonnen honderden stammen en clans die elkaar soms op leven en dood bestrijden. Veel van hun geschillen gaan honderden jaren terug maar ze kregen een nieuwe dimensie met de oliewinning. ,,Er bestaat geen twijfel over dat de elkaar opvolgende militaire regimes de tribale groepen tegen elkaar opzetten,'' zegt een goed geinformeerde diplomaat. Bovendien probeerden de militaire bestuurders ouderen en jongeren tegen elkaar uit te spelen. Ze kochten stamhoofden om in de hoop dat zij de jongeren onder de duim konden houden. Deze generatiekloof en de stammentwisten maken de situatie in de Delta verward en daarom proberen leiders van alle bevolkingsgroepen sinds enkele weken samenwerkingsverbanden aan te gaan. Vorige week vond in Port Harcourt voor het eerst een conferentie plaatst waaraan vertegenwoordigers van alle stammen en leeftijdsgroepen deelnamen.

Magie speelt ook een rol. Vele jongeren ventileren hun woede met oude krijgersrituelen waarbij voodoo wordt gebruikt en tatouages worden aangebracht. Militairen controleren bij wegversperringen jongeren op tatouages en als deze op iemands lichaam worden aangetroffen, volgt steevast arrestatie.

De woede van de Ijaw richt zich tegen Shell. ,,Wij zijn altijd de zondebok,'' klaagt Bobo Sofiri Brown, hoofd van de afdeling voorlichting op het hoofdkantoor van Shell in Port Harcourt. Shell opereert in Nigeria in een joint venture met de Nigeriaanse regering en het bedrijf heeft altijd betoogd dat niet Shell maar de overheid verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van de Delta. Shell toont welwillend de twintig kliniekjes die het bedrijf bouwde voor de bewoners, evenals vrouwenprojecten waar rieten manden worden gemaakt. Het bedrijf vliegt de journalist over talrijke plaatsen waar door sabotage olievervuiling de grond zwart kleurt. ,,Wij kunnen ons niet met politiek inlaten,'' luidt steevast het antwoord op de vraag waarom na veertig jaar oliewinning de Delta zo erbarmelijk arm is. ,,De sociale misère in de Delta is het gevolg van de algehele economische neergang in Nigeria, de ineenstorting van de landbouwsector door de dominantie van de oliesector en van het uiteenvallen van regeringsstructuren op lokaal niveau,'' aldus Brown.

Na zich jarenlang te hebben verscholen achter de regering komt Shell nu uit zijn schulp. Gaf het bedrijf vorig jaar een magere 33.0000 dollar uit aan gemeenschapsprojecten, dit jaar trekt het 40 miljoen dollar uit voor ontwikkelingshulp. Er is sprake van een nieuwe aanpak.

,,Er dreigt chaos in de Delta. De bevolking lijdt al vele jaren en eist ontwikkeling, we begrijpen dat heel goed,'' vertelt Brown. ,,Shell zal blij zijn als Nigeria een werkelijk federaal systeem krijgt en een deel van de oliegelden terugvloeit naar de Delta.''