Rohmer lost onmogelijke puzzel op

Gebouw: Politiebureau en woningen, Keizersstraat en omgeving, Amsterdam. Ontwerp: Marlies Rohmer. Opdrachtgevers: BEMOG projectontwikkeling, Woningbedrijf Amsterdam, Gemeentepolitie Amsterdam, Dienst Stedelijk Beheer. Ontwerp: 1992. Bouw: 1998. Bouwkosten: ongeveer 10,7 miljoen gulden.

Nu pas, bijna een kwart eeuw na de beruchte metrorellen, is de Amsterdamse Nieuwmarktbuurt hersteld van de aanleg van de metro. Met de oplevering eind vorig jaar van het politiebureau en de woningen aan de Keizersstraat, ontworpen door de Amsterdamse architecte Marlies Rohmer, is het laatste van de gaten gedicht, die de metro in de oude stad had geslagen.

Aanvankelijk hadden de gemeentelijke stedenbouwers een brede snelweg bovenop de metrotunnel gepland. Maar dankzij verzet van de buurtbewoners is deze weg er nooit gekomen en besloot de gemeente uiteindelijk het oude stratenpatroon van de Nieuwmarktbuurt te herstellen.

Dat het vervolgens zo lang heeft moeten duren voor alle gaten in de Nieuwmarktbuurt waren gevuld, is mede te wijten aan diezelfde buurtbewoners. Na hun overwinning op de gemeentelijke vooruitgangsgelovigen bleven zij nauw betrokken bij het herstel van de oude stad. Keer op keer keurden zij de bebouwingsplannen aan de Keizersstraat af en brachten verschillende architecten tot wanhoop. Zij stelden de onmogelijke eis dat het oude stratenpatroon werd verenigd met de open ruimtes waaraan zij inmiddels gewend waren geraakt.

Ook Marlies Rohmer heeft geworsteld met de eisen van de Nieuwmarktbewoners. Al in 1992 begon zij met het ontwerp voor de Keizersstraat, maar pas zes jaar later werd het, na allerlei aanpassingen, voltooid. Niet alleen de bewoners waren overigens verantwoordelijk voor de lange ontwerp- en bouwtijd. Het `project Keizersstraat' heeft maar liefst vier opdrachtgevers – een projectontwikkelaar, de politie, het Woningbedrijf Amsterdam en de Dienst Stedelijk Beheer – en natuurlijk had Rohmer ook te maken met de Amsterdamse welstandscommissie en monumentencommissie.

De puzzel van de laatste invulling in de Nieuwmarktbuurt werd bijna onoplosbaar door de opdracht zelf. Niet alleen wensten de opdrachtgevers een politiebureau aan de Keizersstraat maar ook zestien koopwoningen en 51 huurwoningen waarvan een aantal geschikt moest zijn voor minder validen en dementerende bejaarden die zo lang mogelijk zelfstandig willen blijven wonen. Verder moest Rohmer ook vormgeven aan een crèchetuin, een sportpleintje en een buurtpleintje.

Rohmer heeft de puzzel uitstekend weten op te lossen. De vaak tegenstrijdige wensen hebben bij het `project Keizersstraat' niet geleid tot laffe compromisarchitectuur. Het politiebureau en de woningen zijn kloeke sculpturale blokken geworden, waarin bijvoorbeeld de verschillende toegangen tot de woningen – via een galerij, een trappenhuis en portieken – op ingenieuze wijze zijn verwerkt in duidelijk verwante gevels. Maar de vormgeving van de verschillende onderdelen is ook weer niet opgeofferd aan een geforceerde de eenheid. Het politiebureau bijvoorbeeld is duidelijk als een eenheid herkenbaar door de lang doorlopende erker.

Met haar ontwerp ging Rohmer in tegen de eis van de welstand dat de nieuwbouw aan de Keizersstraat een verticale geleding moest krijgen. Volgens de Amsterdamse welstandscommissie past zo'n geleding het beste bij de rijen smalle huizen van oud Amsterdam. De oudere nieuwbouwblokken in de Nieuwmarktbuurt zijn dan ook allemaal `klein' gemaakt door een verticale onderverdeling.

Maar Rohmer hield vast aan haar ontwerp en wie haar nieuwbouw nu ziet, moet haar gelijk geven. De nieuwe blokken aan de Keizersstraat zijn niet groter dan bijvoorbeeld de Flesseman van Wijdeveld, een Amsterdamse-Schoolgebouw uit 1927 dat er pal tegenover staat. Bovendien passen de door Rohmer gekozen materialen voor de nieuwbouw goed bij de oude omgeving. Net als het grootste deel van oud Amsterdam zijn de woningen en het politiebureau aan de Keizersstraat hoofdzakelijk van baksteen. Ook in details heeft Rohmer aansluiting gezocht bij de oude stad: de haakvormige betonnen raamomlijstingen en de gevelstenen die her en der in buitenmuren zijn verwerkt zijn een ode aan de ambachtelijkheid en ornamenten van oude Amsterdamse huizen. Zelfs het gebruik van het modieuze zink voor de erker van het politiebureau en de omlijsting van een aantal woningen zijn heel goed te rechtvaardigen met een beroep op de omgeving. De naburige Waag, het oudste wereldlijke gebouw van Amsterdam, heeft tenslotte ook een dakbedekking van grijs metaal.

Eigenlijk passen de nieuwe blokken in de Keizersstraat veel beter bij de omgeving dan de oudere invullingen van de metrogaten in de Nieuwmarktbuurt. De laatste zijn weliswaar keurig verticaal geleed, maar ze zijn bijna allemaal voorzien van de kleurig bepleisterde gevels die in de jaren tachtig zo in de mode waren maar eerder thuis horen in Duitsland dan in het oude Amsterdam. Het heeft lang geduurd voor het laatste gat rondom de Nieuwmarkt werd gevuld, maar het was het wachten waard: de blokken van Rohmer zijn de beste invullingen in de buurt geworden.