Italië vreest katholiek fundamentalisme

In Italië is de katholieke kerk erin geslaagd haar strikte ideeën over vruchtbaarheidsbehandelingen aanvaard te krijgen in een wetsvoorstel. Velen vrezen nu een opleving van katholiek fundamentalisme.

Eigenlijk mag er niets, maar er kan van alles met ei- en zaadcellen, in Italië. Jarenlang heeft de katholieke kerk wetgeving over kunstmatige inseminatie tegengehouden, uit angst dat de deur te ver werd opengegooid. Het resultaat is een wild-west situatie waarin een vrouw van 62 zich zwanger laat maken om haar overleden zoon van zeventien te doen herrijzen, en profiteren malafide klinieken van de wanhoop van echtparen bij wie het maar niet wil lukken.

Zelfs de bisschoppen moesten toegeven dat het zo niet langer kon. Na veel debat en na geruststellende gebaren van de linkse premier Massimo D'Alema naar het Vaticaan, is een wetsvoorstel ingediend om orde te brengen in de chaos. Maar dat is onder druk van de Kerk zodanig veranderd dat Italië volgens de opstellers van het wetsvoorstel een stap terug dreigt te doen, van het wilde westen naar de middeleeuwen.

De Kamer van Afgevaardigden besloot vorige week dat geen ei- en zaadcellen van derden gebruikt mogen worden, ook niet als beide partners steriel zijn. Bovendien zouden alleen getrouwde stellen in aanmerking komen voor vruchtbaarheidsbehandeling. De rechtse oppositie steunde de amendementen hierover, en veel confessionele kamerleden in de centrum-linkse coalitie stemden met rechts mee. Tevreden concludeerde het persbureau van de bisschoppen dat Italië ,,de cultuur van de jaren zestig en zeventig'' waarin alles moest kunnen, achter zich heeft gelaten. Dat het wetsvoorstel nu spreekt over rechten van het embryo wordt gezien als een grote overwinning.

,,De rechten van het kind (om te weten wie zijn ouders zijn) komen boven de verlangens van de moeder,'' zei kardinaal Ersilio Tonini. En de paus: ,,Niemand kan de voortplanting scheiden van de liefde tussen een man en een vrouw, anders loop je het risico dat de man en de vrouw niet worden behandeld als personen maar als objecten.''

De triomfalistische reacties hebben een oude zenuw blootgelegd in de Italiaanse samenleving: de angst voor katholiek fundamentalisme, voor inmenging van een buitenlandse mogendheid (het Vaticaan) in de zaken van Italië. Op basis waarvan pretendeert de Kerk niet-gelovigen bepaald gedrag te verbieden als dit de rechten van gelovigen niet aantast, zo vragen commentatoren zich af.

,,We zijn teruggekeerd in de middeleeuwen,'' zegt het communistische Kamerlid Graziella Mascia. ,,Dit is een autoritaire opvatting van de staat.'' De opsteller van de wetsvoorstel, de Linkse Democraat Marida Bolognesi, heeft haar handtekening eronder laten schrappen en overweegt nu het wetsvoorstel te blokkeren. ,,Het hebben van een kind is een strikt persoonlijke keuze, niemand vindt dat de staat dat voor hem moet besluiten,'' zegt ze.

Dat (volgens Italiaanse bronnen) in Duitsland dezelfde regels gelden en dat ook in Frankrijk en Zweden donatie van zaad en eicellen door derden is uitgesloten, verandert niets aan het onbehagen. De bisschoppen zijn bijzonder actief in de Italiaanse politiek. Het kerkelijke persagentschap schreef dat katholieken nu voor andere zaken moeten gaan lobbyen, zoals tegen de abortuswet en voor financiering van katholieke scholen.

Door de felheid van de reacties aan beide kanten liggen hier de kiemen van een godsdienstoorlog. ,,Als er werkelijk opnieuw een clericale beweging en mentaliteit aan het opkomen is - zoals te zien is in veel signalen -, laat de (kerkelijke) hiërarchie dan goed begrijpen dat het erg makkelijk is om opnieuw een anti-clericale beweging en mentaliteit in het leven te roepen,'' waarschuwt Eugenio Scalfari, oud-hoofdredacteur van La Repubblica en de gezaghebbendste linkse commentator.

Het debat zit vol echo's van de discussie in de jaren zeventig over opheffing van het verbod op echtscheiding en legalisering van abortus. Ook toen werd de kerk verweten vast te houden aan een antieke moraal die niet werd gedeeld in de samenleving. Er waren toen referenda voor nodig om het politieke verzet tegen wetswijziging te breken.

Volgens voorstanders van het oorspronkelijke wetsvoorstel stoelt de uitslag van de stemming in de Kamer van Afgevaardigden (251 tegen 215) op angst voor vrouwelijke seksualiteit - zo wordt in de discussie vrijwel alleen over zaaddonors gesproken, niet over donors van eicellen. ,,In onze door mannen gedomineerde samenleving, die is gevormd door de manier van denken van de katholieke kerk, denken mensen denken dat een vrouw die wordt geïmpregneerd met het zaad van een donor, in zekere zin ontrouw is,'' zegt Luigi Laratta, voorzitter van de Italiaanse Vereniging voor Demografische Opvoeding. ,,Als een vrouw een baby adopteert is dat prima. Als zij een kind krijgt door zaad van een donor te gebruiken, is dat een zonde.''

Maar de uitslag is paradoxaal genoeg ook het resultaat van het feit dat er niet meer één partij is die de belangen van de Kerk vertegenwoordigt. In de halve eeuw dat zij aan de macht zijn geweest, hebben de christen-democraten die rol gespeeld. Omdat die partij het monopolie had, kon ze af en toe ook neen zeggen tegen de paus en de bisschoppen.

De christen-democratische partij is in 1993 bezweken onder corruptie- en mafiaschandalen en veel grotere en kleinere groepen betwisten haar erfenis. Vrijwel alle rechtse oppositiepartijen dingen naar de kerkelijke zegen, in de hoop dat dit hun positie versterkt. Dat geldt voor de ex-neofascistische Nationale Alliantie, voor Forza Italia van mediamagnaat Silvio Berlusconi, en voor het confessionele Christen-Democratisch Centrum. Maar ook in de regeringscoalitie zit een aantal confessionele partijen die de Kerk te vriend willen houden. En premier Massimo D'Alema heeft de problemen deels over zichzelf afgeroepen door, in een poging het Vaticaan niet tegen zich in het harnas te jagen, zijn coalitie geen stemdiscipline op te leggen.

De indieners van het wetsvoorstel hebben nu hun handen ervan afgetrokken, en de aanvankelijke tegenstanders dringen aan op aanvaarding ervan. De Senaat moet zich er nog over uitspreken, maar de Kerk maakt zich op voor een belangrijke overwinning.