Zuidams sportieve klank helderder dan die van Rihm

Sidderen van energie of geluidloos staan tegenover de leegte: krijgen we dat op papier, dan zijn we componisten. Aldus Wolfgang Rihm, die de daad bij het woord voegt in Vers une Symphonie fleuve IV vrijdagavond bij het Residentie Orkest, dat er vooral uitstekend in slaagde de grote lijn vast te houden. Ook de Shadows of Time van Henri Dutilleux, eveneens voor het eerst op de lessenaars, getuigt van een weliswaar minder loodzwaar dan toch gewelddadig pessimisme. En zaterdagmiddag in het Concertgebouw zong Giya Kantsjeli in Childhood Revisited nog eens volgens Rihms recept met dichtgeknepen keel én het uitschreeuwend van de pijn.

Alleen al de titels van Rihms composities zijn veelzeggend. Het kost geen moeite om uit een zestal een expressionistisch gedicht samen te stellen: Dunkles Spiel – (in) Dämmerung/O Notte – Ohne Firmament/Tod-Deploration.

Het idee achter Rihms werk komt uit de uiterst rekbare `roman fleuve', zoals Romain Rolland dat uiteenzet in het voorwoord van zijn tiendelige Jean-Christophe, waarvoor de auteur in 1915 de Nobelprijs verwierf. Dit levert één doorstromende symfonie op in een voortdurend herschrijven, herordenen en toevoegen van voorgaand materiaal. Het begin is mistig en mat, allengs ontstaat onrust in een duister spel waarin het slagwerk tevergeefs tracht de stroom te keren. Tevergeefs, want alles borstelt, tettert en roffelt er op los, opgepropt in een klankruimte `zonder firmament', in één grote kramp. Ontspanning staat Rihm niet toe. Als dan eindelijk de stroom toch nog afebt, blijft verdwazing over in een desolaat uitcomponeren van de grote leegte. Vooral dan heeft de symfonie veel weg van een tragische opera zonder zang.

Daarbij vergeleken gaat het er bij Henri Dutilleux in de Shadows of Time mild aan toe. De klepperende onrust van de woodblocks aan het begin keert aan het eind terug in een muziek die vragen stelt zonder de antwoorden te weten. Sterk is de woest golvende omspeling van een prangende eenstemmigheid. Curieus werken in het centrale deel Mémoire des hombres, gecomponeerd ter herdenking van de vijftigste geboortedag van Anne Frank, de kinderstemmen: `Pourquoi nous?' Werkelijk verontrustend vind ik deze filosofische muziek toch niet, waarschijnlijk als gevolg van de typisch Frans-sensuele instrumentatie die een krachtige uitstraling blokkeert.

In feite werkt Rob Zuidam op een met Rihm vergelijkbare wijze, al staat hij in zijn sportief klankkarakter dichter bij het Franse van Dutilleux. Rihm verdicht, Zuidam streeft naar transparantie. Maar ook hij kwam tot de conclusie dat in Trance Formation, geschreven in opdracht van Jan Zekveld voor de Vara Matinee, te veel materiaal onuitgewerkt was gebleven. Ook bij hem berust de inmiddels voltooide, maar nog niet compleet uitgevoerde vierdelige cyclus op een verdere uitwerking van voorgaande gegevens. Dit levert in het gloednieuwe Trance Figuration een kort scherzo op van zes minuten.

Echt transparant klinkt het toch niet, daarvoor is de instrumentatie nog te vlekkerig-onrustig. Goed werken de eilandjes van rust daarbinnen in het hoge hout en effectvol de hoge strak volgehouden akkoorden in de piano. Opmerkelijk is voorts de toepassing van meerdere soorten cymbalen zoals een Large Sizzle Cymbal en jazz-cymbalen. Slagwerkers hoeven zich bij Zuidam nooit te vervelen. Grappig is het slot, dat er een pretentieloze draai aan geeft.

Kantsjeli's Childhood Revisited is geen pretentieloos spel. Zie alleen al de oorspronkelijke titel: Abii ni viderem (Ik wendde mij af opdat ik het niet zou zien). Het pakte uit als een demontage van losse herinneringen in spaarzame zachte nootjes voor hobo, piano en strijkers. Hoboïst Bart Schneemann, pianist Maarten van Veen en Nieuw Sinfonietta Amsterdam musiceerden op het scherpst van de snede tegen het onhoorbare aan en zeker de Sinfonietta heb ik in tijden niet zo verfijnd gehoord! Kantsjeli's verstikkende pastorale zou gaan vervelen als er niet ook een tango in was verwerkt. Dat die in schreeuwende onmacht maar niet van de grond komt, vormt een zinvol contrast. Het Amsterdamse publiek toonde zich tijdens de Matinee op de Vrije Zaterdag aanmerkelijk enthousiaster voor deze hyper-Russische bewening dan de avond daarvoor het Haagse publiek voor Rihms Dunkles Spiel.

Concert: Residentie Orkest o.l.v. Reinbert de Leeuw. Werken van Rihm, Zuidam en Dutilleux. Gehoord 5/2 Anton Philipszaal Den Haag.

Concert: Nieuw Sinfonietta Amsterdam o.l.v. Lev Markiz. Werken van Kantsjeli e.a.. Gehoord 6/2 Concertgebouw Amsterdam. Uitzending Radio 4: 10/2 20.02 uur.