Schilderen met microfoons

In de radiodocumentaire Hoe wij Vergeten van Jaap Vermeer zegt de psycholoog Wagenaar: ,,De belangrijkste functie van het geheugen is te vergeten. Als ik wil weten waar mijn auto staat moet ik weten waar ik hem de laatste keer geparkeerd heb. Al de vorige keren zijn irrelevant. Ze zijn hinderlijk en storend. Als ik naar die plekken toe zou gaan staat mijn auto daar niet. Alles wat in de wereld verandert moet ik registreren, hoe het vroeger was moet ik uitwissen. Daar is het geheugen in eerste instantie voor bedoeld. Het ophalen van levensherinneringen is iets dat je alleen bij mensen aantreft. Het is echt een secundaire functie.''

Vermeer probeert in zijn programma de functie van het geheugen bloot te leggen. Hij laat mensen aan het woord die zich hun leven willen herinneren maar het niet kunnen en anderen die juist iets uit hun gedachten willen bannen maar er niet los van kunnen komen

De documentairemaker Jaap Vermeer (52) begon in 1969 als programmatechnicus. In dat vak wilde hij zijn belangstelling voor muziek en techniek combineren. Tijdens de montages werd zijn interesse voor het `gesproken woord' gewekt. ,,Bij KRO's Voer voor Vogels maakte ik mijn eerste eigen programma's. Tien jaar werken bij die omroep werd afgesloten met Oogluik, samen met Hans Wynants. Het lukte om dit programma in documentaire zin om te buigen, zonder dat de luisteraars afhaakten. Iedere week zo'n 250.000 luisteraars.''

Vermeer heeft nog steeds een halve baan als technicus bij het NOB. Hij monteert regelmatig documentaires van collega's. ,,Dat ik zelf ook programma's maak, heeft een meerwaarde. Veel collega's stellen je oordeel op prijs. Je vervult tevens de rol van eerste luisteraar.'' Voor de andere helft van de tijd maakt hij documentaires. ,,Ik denk dat mijn sterkste kant het samenvatten is. Ik kan een gesprek van drie kwartier terugbrengen tot tien minuten, waarbij de spreker zichzelf nog in het fragment herkent en de luisteraar de knippen niet hoort.''

Samen met alpinist Bart Vos maakte hij in 1986 Mont Blanc. Het was een alpine detectivestory om de lang verborgen waarheid over de allereerste beklimming in 1786 van de Mont Blanc aan het licht te brengen. De documentaire werd bekroond met twee internationale prijzen.

Vermeer beperkte zich niet tot radio. Voor de IKON-televisie maakte hij een programma over Staphorst. Hij kon niet weten dat dat hem twee jaar zou kosten. Het werd een indringend portret. Het bijzondere was de openhartigheid waarmee de Staphorsters uit de verschillende kerkelijke richtingen de programmamaker tegemoet traden. Op Staphorst (1993) had voor een televisiedocumentaire een hoge kijkdichtheid. Bij de voorvertoning in Staphorst klonk aan het eind van de documentaire een daverend applaus.

Zijn liefde voor de radio blijkt groter dan voor televisie. Vermeer: ,,Televisiedocumentaires kun je niet alleen maken. Werken met een goede cameraman is natuurlijk fantastisch, maar het blijft autorijden met de handen van twee verschillende personen aan het stuur. Ik sluit niet uit dat ik ooit nog eens iets voor de televisie doe, maar radio blijft avontuurlijker. Als ik met mijn twee microfoons op pad ga kan ik alles in beeld brengen wat ik wil. Ik kan schilderen met mijn microfoons.''

Voor de RVU maakt Vermeer documentaires en portretten zoals onlangs over de antropoloog Paul Julien. Hij sprak met Julien over diens onderzoek naar de pygmeeën. Voor zijn programma Hoe wij Vergeten is Vermeer opnieuw op bezoek geweest bij de 98-jarige wetenschapper. Julien werkt aan het programma mee en geeft aan waar zijn geheugen hem in de steek laat. Van de gebeurtenissen uit de boeken waardoor hij beroemd werd, kan hij alleen de verhalen vertellen die hij vaker en recent verteld heeft. Pas als Vermeer hem passages laat voorlezen uit zijn eigen werk, komen de gedetailleerdere herinneringen aan Afrika terug. Met het recente verleden heeft hij nog meer moeite. Zelfs van het bezoek dat Vermeer een maand eerder aan hem bracht kon Julien zich niets meer herinneren.

Hoe wij Vergeten, Radio 5, woensdag, 13.05-13.45u.