Ook Nederland blijkt een bananenrepubliek

Going down, going down! Precies zoals het El Al-vrachtvliegtuig is neergestort op de Bijlmer, zo zijn de illusies van een groot aantal Nederlanders verpletterd door de onthullingen van de parlementaire enquêtecommissie. Ik geef toe dat ik – na zelf verslag te hebben gedaan van de nacht van de ramp en van de directe gevolgen daarvan, na zes jaar blufpoker van de kabinetten Lubbers III, Paars I en Paars II te hebben meegemaakt, en wetende wat voor Israel de geheime oorlog betekent die het voert voor zijn bestaan – betwijfelde of de werkgroep van Theo Meijer meer zou doen dan lucht verplaatsen. Dat was heel verkeerd van mij.

Want zelfs als de parlementaire onderzoekscommissie niet alle geheimen rond de ramp opheldert, zal ze er toch in ieder geval aan hebben bijgedragen dat miljoenen Nederlanders de ogen zijn geopend. Hoe vaak heb ik niet, als Frans journalist, voor de media in Amsterdam of Hilversum het een of andere schandaal in Frankrijk moeten uitleggen? Hoe vaak heb ik niet de mensen ervan moeten overtuigen dat mijn land ondanks alles geen bananenrepubliek is? Hoe vaak heb ik niet ter verdediging in een gesprek met journalisten of vrienden tijdens een diner uitgeroepen: ,,Wees toch niet zo vreselijk naïef. Corruptie, machtsmisbruik, de cultus van geheimhouding en slimme trucs zijn niet voorbehouden aan Zuid-Europese culturen of aan jullie Belgische buren. Die kwalijke zaken bestaan ook hier. Alleen wil niemand ervan weten. Het is veel prettiger te geloven dat je zelf netjes en ethisch bent, en met je vinger naar de buurman te wijzen, dan in je eigen vuilnisbak te graven.'' Maar altijd werd mij met dezelfde ironische glimlach gevraagd: ,,Geef dan eens bewijzen?''

Toch zijn er wel duidelijke signalen geweest. Denk nog eens aan de Koeweit-affaire. Premier Lubbers werd ervan verdacht de diplomatieke relaties met het emiraat te hebben bevroren omdat het – een onvergeeflijke fout – de rekeningen van Hollandia Kloos niet had betaald. Hollandia Kloos? Jawel, het bedrijf van de familie Lubbers. Was er indertijd een krant of omroep die de zaak ter plekke door een journalist liet uitzoeken? De meeste beperkten zich tot het doorgeven van de communiqués van de rijksvoorlichtingsdienst. In die tijd was de status van Lubbers dan ook onaantastbaar.

Nu brengt de onderzoekscommissie in ieder geval een deel van het geheimhoudingscomplot rond de Bijlmerramp aan het daglicht. In de commentaren lees ik `schokkend!' Om mij heen hoor ik: ,,Hoe is het mogelijk, hier, in Nederland?'' Ach, wat heeft het koninkrijk van de calvinistische moraal het moeilijk, nu het ontdekt vergiftigd te zijn door bedrog en corruptie, nu het niet beter blijkt dan een ordinaire wereldlijke of paapse republiek!

Laat ik, nu we het er toch over hebben, nog eens wat meer vervelende punten aanroeren. Het is één van twee. Ofwel een akelig klein groepje hoge ambtenaren kan volledig ongestraft besluiten cruciale informatie te onthouden aan zijn bazen, de ministers, en aan degenen wier zaken worden beheerd, het volk. In dat geval beschikken die ambtenaren over een hoeveelheid macht die hen onmiddellijk moet worden afgenomen om de parlementaire democratie te beschermen. En bewezen is dan ook dat de betrokken ministers incapabel zijn.

Ofwel, deze ministers zijn volgens de normale hiërarchische weg op de hoogte gebracht en dan hebben ze zich schuldig gemaakt aan bedrog en het achterhouden van informatie. In dat geval moeten ze direct aftreden.

Eerlijk gezegd kan ik maar heel moeilijk geloven dat de heren Lubbers en Kok, en de dames Maij-Weggen en Jorritsma nooit iets hebben geweten van de gesprekken tussen de luchtverkeersleiders en El Al, en volledig onkundig waren over instructies tot stilzwijgen.

Misschien dat Maij-Weggen de dag na de ramp oprecht geloofde dat de Boeing alleen maar parfum en bloemen vervoerde. Maar heeft ze later geen navraag gedaan? En Jorritsma, die al door manipulatie met de cijfers van Schiphol heeft laten zien een nogal gemakkelijke relatie met de waarheid te hebben, heeft zij niet meermaals de gelegenheid gehad zich in de kwestie Schiphol te verdiepen? En Lubbers en Kok, de regeringsleiders, wisten zij werkelijk van niets?

Tegen alle dames en heren die verwikkeld zijn in de affaire van de Bijlmerramp, die hebben geregeerd en nog steeds regeren, zeg ik: zowel in het ene als in het andere geval hebben jullie toch echt verantwoording af te leggen. En tegen iedereen die zo'n minachting heeft voor bananenrepublieken in de Derde Wereld en in Europa zeg ik: nu zien jullie eens dat geen enkele virtuele of morele vestingwal, hoe fors ook, Nederland vrijwaart van gesjoemel en bedrog.

Alain Franco is correspondent van Le Monde in Nederland.