`Er moet altijd een leider zijn'

Naar buiten toe straalt hij graag uit dat hij zijn succes vooral aan zichzelf te danken heeft. `Tsjakka'!. Maar de vraag rijst of het de laatste tijd wel zo goed gaat met Emile Ratelband, ondernemer en managementgoeroe.

De zaak is vrolijk geel. Zijn naam staat niet alleen op de gevel, maar ook op de servetten en friteszakken die rond de Arnhemse automatiek op de grond liggen. Emile Ratelband Haphoek, sinds 1949 (zijn geboortejaar). `Daar ga je zeker positief denken', zegt een voorbijganger. Want Ratelband is beter bekend als managementgoeroe, powertherapeut, mental coach of – in Duitsland – Angstkrankenheiler. Hij verkoopt peptalk, patat voor de ziel. Daarmee werd hij binnen enkele jaren miljonair. En bekende Nederlander. De laatste tijd werpt zijn privéleven een schaduw over zijn succes. Zijn vrouw verliet hem en zette hem in de boulevardpers te kijk als overspelig potentaat. Zijn drie oudste kinderen (Rolls en Minou (21) en Charles (18)) zijn bezig zich ,,los te scheuren'' van hun vader. Zijn jongste dochter (9), op wie hij stapelgek is, woont bij zijn ex-vrouw zodat hij haar weinig meer ziet. De FIOD arresteerde hem vorig jaar op verdenking van belastingfraude – de zaak werd geseponeerd. Onlangs werden zijn twee Dobermann Pinchers zwervend op straat aangetroffen. Ook dat haalde de krant. Volgens Ratelband had hij tijdelijk geen tijd om voor ze te zorgen, en waren ze de tuin ontvlucht voor ze naar het asiel konden worden gebracht.

Intussen treedt Ratelband nog steeds naar buiten als evangelist van het succes. Hij vertelt mensen wat ze al weten, zegt hij zelf. Dat ze alles kunnen bereiken, als ze maar willen. Maar na de scheiding barstte hij verschillende malen in het openbaar in snikken uit. Hij ondermijnde zijn geloofwaardigheid door op de radio tegen interviewer Martin Simek te zeggen dat zijn boodschap ,,eigenlijk gewoon gelul is''. Want zijn vrouw had hem verlaten en dat wilde hij niet. Dus de wil kan toch niet alles. ,,Ik was emotioneel'', zegt Ratelband achteraf. De opmerking was volgens hem komisch bedoeld.

Zware crises hebben Ratelband gemaakt tot wie hij is. De dood van zijn vader, toen hij twaalf was, was de eerste. Een hartkwaal toen hij in de twintig was, de tweede. Toen hij 34 was, de leeftijd waarop zijn vader stierf, wist hij niet meer wat hij moest doen. Hij had verwacht al voor die tijd te sterven. Een confronterende sensitivity-training bracht uitkomst. Van de ene op de andere dag deed hij alles anders, zegt hij. Andere vrienden, andere houding, andere manier van zaken doen.

Een paar jaar later herhaalt zich dit. Hij verkoopt zijn snackbars en vertrekt met vrouw en kinderen naar de wereldtentoonstelling in Vancouver om die met poffertjes te veroveren. Dat flopt; nieuwe crisis. Hij leest een boek over neuro-linguïstisch programmeren (NLP), een methode die ervan uitgaat dat de manier van denken de kwaliteit van het leven bepaalt, en gaat in de leer bij de schrijver, Anthony Robbins. Hij reist met Robbins door Amerika en gaat hem nadoen. Sterker nog: ,,Ik werd hem.'' Zijn ex-vrouw werd dat uiteindelijk te veel. ,,Ik weet niet meer wat echt is aan hem'', zei ze eind vorig jaar in Beau Monde.

Voor de vernieuwde Ratelband blijkt in Nederland een markt te bestaan. Hij gaat power-seminars geven, in zeer dynamische stijl, waarbij hij net als Robbins mensen over gloeiende houtskool laat lopen voor de kick van het kunnen. Al snel schakelt hij over op bedrijfstrainingen (huidig tarief: 50.000 gulden per dagdeel), wordt af en toe gevraagd voor het motiveren van nationale elftallen en verwerft bekendheid, vooral met de kreet `tsjakka'. Inmiddels heeft hij vanuit zijn Ratelband-Instituut naar eigen zeggen zo'n 340 bedrijven `gedaan', waaronder Philips, de Free Recordshop, IBM en Heineken. Hij schreef een paar boeken en maakt tv-programma's waarin hij mensen van angsten afhelpt, ook in Duitsland. Hij verschijnt in alle kranten en heeft voor elk wat wils; in de Telegraaf pleit hij voor castratie van kindverkrachters, in Trouw meldt hij dat hij gelooft in God. Ratelband maakt zelden geen reclame voor zichzelf. In geuren en kleuren kan hij vertellen hoe hij bij het Philips van Jan Timmer tientallen gedemotiveerde managers ertoe bracht vrijwillig ontslag te nemen als ze hun doelstellingen niet zouden halen. Maar bij Philips wordt hij niet op handen gedragen. Jan Timmer: ,,Het kan best zijn dat hij iets voor Philps heeft gedaan, maar ik weet van niets.'' Een woordvoerder van het bedrijf, na navraag bij de divisie Medical Systems: ,,Een aantal managers heeft zich vier jaar geleden inderdaad laten overhalen. Terug op kantoor hebben ze zich achter het oor gekrabd en zijn ze erop teruggekomen. Ratelband heeft dat verhaal naar buiten gebracht. Dat is voor Philips reden geweest niet meer met hem in zee te gaan. Dat zijn interne zaken; die breng je niet naar buiten.''

Veel eigendunk en weinig lof van derden, dat lijkt Ratelbands lot. ,,Het commentaar dat je hoort van kennissen als hij op de tv is geweest'', zegt zijn moeder (83). ,,Die vinden het afschuwelijk. Hij huppelt maar over het podium.'' Die mensen mijdt ze. De bladen ook. ,,Bij de kapper weten ze dat. Daar geven ze me meteen een Libelle of Margriet.'' Nieuwe Revu riep Ratelband vorig jaar uit tot irritantste man van Nederland, nog voor Paul de Leeuw. Ook cabaretier Youp van `t Hek moet niets van hem hebben. De kreet `tsjakka' is volgens hem eigenlijk door hem bedacht. Het woord (,,zo van godverdomme, ga er voor'') komt volgens Van 't Hek sinds 1986 voor in zijn shows. ,,Maar vanaf het moment dat die meneer het gebruikte heb ik het nooit meer gezegd.'' Dat leverde wel een grap op voor zijn programma van vorig jaar: ,,`Er is een man die altijd zo'n woord zegt. Dus ik vraag: Hoe kom je daaraan. Zegt hij: Van Diekstra'.''

Herhaalde malen kwam Ratelband in opspraak wegens uitspraken over Hitler. Over zijn vader gaat in Arnhem het gerucht dat hij `fout' was in de oorlog, iets waarmee Ratelband vaak is gepest. Toch geeft hij toe bewondering te koesteren voor Hitler. Daar steekt geen kwaad in, vindt hij. ,,Hitler was idioot, maar ook geniaal. Ik bewonder ook Lubbers, Gandhi, Churchill, Martin Luther King.'' Hij bezit twee schilderijen die volgens de Oostenrijkse van wie hij ze kocht door Hitler zijn gemaakt. Een mooi verhaal vond hij het, de berooide schilder die wanhopig probeert zijn werk te verkopen en later uit frustratie de wereld terroriseert. Zelf treedt hij ook wel op als weldoener voor minder vermogenden met ambitie. Kunstschilder Ad de Bruin uit Geleen, die ,,een heel bijzondere tandenborstel'' heeft uitgevonden, belde Ratelband, van wie hij fan is, voor steun. En kreeg die. Ratelband betaalt volgens De Bruin het grootste deel van het patent.

In zichzelf ziet Ratelband, die niet rookt, niet drinkt en veganistisch eet, een leider van de goede soort. Zo zat hij laatst in de trein. ,,Had ik verdomme 80, 90 gulden betaald om eerste klas in Den Haag te komen, moest ik stáán. Dus heb ik aan de noodrem getrokken.'' Volgens Ratelband geen actie van een verwende autobezitter (hij heeft er ,,zes of zeven'') maar een voorbeeld voor de medepassagiers. ,,Er moet altijd een leider zijn. Ik ben een leider. Ik neem initiatief.'' Hij wil mensen wakker schudden. ,,Ik zeg weleens: Er is niets veranderd. Mensen laten zich nog net zo makkelijk afslachten als in 40-45. Iedereen blijft mak zolang ze maar met een sleurbakje naar het Gardameer kunnen rijden.''

Ratelbands boeken staan in de winkel op de NLP-plank, vlak naast die van Robbins, met wie hij later in onmin is geraakt over geld. Van zijn eerste boek, De vuurloper, zijn volgens zijn uitgever 150.000 exemplaren verkocht. Maar ook in NLP-kring is hij omstreden. Volgens Chr. Janetzky, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Neurolinguïstisch Programmeren, zijn er mensen die verzwijgen dat ze zich met NLP bezighouden om niet met Ratelband te worden geassocieerd. ,,Hij dikt het heel erg aan, maakt een hoop lawaai, een hoop circus eromheen. Dat is helemaal niet nodig.''

Ratelband gaat volgens Janetzky ook voorbij aan de effecten van de methode op lange termijn en op mensen in de omgeving van degene die zich ermee bezighoudt. A. Lange, bijzonder hoogleraar gezins- en relatietherapie, vindt NLP zelf vrij onschadelijk maar Ratelband riskant. ,,Hij heeft één riedel voor iedereen. Maar mensen verschillen. Iemand die echt in de war is moet je anders benaderen. Als je iemand wijsmaakt dat hij god weet wat aankan, kan hij verschrikkelijk op zijn bek gaan, met een enorme terugslag.'' Ook van Ratelbands hogere goede bedoelingen is Lange niet onder de indruk. ,,Die zijn moeilijk te geloven van iemand van wie de ideologie zegt dat je alles mag zeggen als het goed voor jezelf is. Ik zie wat Ratelband doet als een handige manier van veel geld verdienen, door in te spelen op zwakte. Hij doet in feite wat hij zelf propageert: Alles wat je hebt ten eigen bate gebruiken.''

Pauline Streefland, een 51-jarige huisvrouw uit Venray, staat op een lijst met klanten die Ratelband op verzoek verstrekt. Hij hielp haar voor zijn tv-programma af van angst voor katten, vooral zwarte met gele ogen. Het was een zware sessie, die bijna zes uur duurde. ,,Eerst stelt hij je op je gemak'', vertelt Streefland, ,,en vraagt wat je mooiste herinneringen zijn. Dan gaat hij praten om je af te leiden. Op een gegeven moment liepen er twee katten rond zonder dat ik het in de gaten had. Toen vond ik het wel even genoeg. Maar dat bepaalde hij, wanneer het genoeg was. Ik zeg: Dat bepaal ik. Hij: Ik ben een vervelend mannetje, ik ga nog even door.'' Achteraf is Streefland er blij mee. Ze is genezen, zegt ze. Ze kreeg Ratelbands telefoonnummer voor als ze een terugval had en mocht op zijn verjaardag komen. ,,Hij is bekend van het woord tsjakka, maar dat is hier nauwelijks gezegd. Degene die tsjakka zei was ik. En dan zei hij: Je bent een kanjer.''

Met zijn moeder, `oma' voor het haphoek-personeel, deelt Ratelband de moraal van de middenstander. Een ondernemer denkt aan de winst, een middenstander denkt aan de klant, zegt hij. Zijn moeder, die na de dood van haar man diens bakkerij overnam: ,,Wij lieten iedere klant uit. Dan kwamen we achter de toonbank vandaan en hielden we de deur open voor die mevrouw of meneer.'' Zowel Ratelband als zijn moeder windt zich op over mensen die niet op tijd komen, mensen die hun afspraken niet nakomen. De middenstander heeft daarin een voorbeeldfunctie. Wel geeft zijn moeder de bakkerij ook de schuld van Emile's vaak ruwe taalgebruik. ,,In de bakkerij was het natuurlijk altijd een geknetter en gevloek. Van godverdomme, heb je nu nog die oven niet leeg, klootzak!''

Emile, de jongste van twee zoons, sliep van zijn zesde tot zijn vijftiende bij zijn moeder in bed. De gewoonte ontstond, omdat zijn moeder zijn vader, die dronk, uit bed wilde weren. Net als zijn moeder kon hij niet goed leren, hij was woordblind. Nog altijd is de band sterk. Hij belt haar bijna dagelijks en betaalt haar een toelage. Zijn moeder telt de friteszakken voor de vier haphoeken, die haar zoon na zijn Amerikaanse avontuur heeft teruggekocht. ,,Ze moeten toch weten hoeveel zakken erheen gaan. Niemand anders kan dat.'' In haar woonkamer doorbreekt elk uur een digitale stem de stilte. ,,It's four p.m. It's five p.m.'' Een sprekende klok, cadeau van Emile.

De laatste tijd maakt ze zich zorgen over hem. Regelmatig ontvangt ze per fax het verzoek scheerzeep of sokken voor hem te kopen. ,,Dan denk ik: dat is toch treurig. Dat hoeft een man toch niet zelf te doen.''

Op collega's maakt Ratelband een zoekende indruk. ,,Wat mij opvalt aan hem is een enorme boosheid. Niet begrepen te zijn'', zegt `vitaliteitscoach' Roy Martina, die voor de commerciële omroep Fox ,,emotionele blokkades doorbreekt via Neuro-Emotionele Integratie''. Martina, ook een leerling van Robbins, beschouwt Ratelband als een geestverwant, zij het een nogal `mentaal' ingestelde. ,,Hij zou graag heel anders willen zijn, heeft hij tegen mij gezegd. Je ziet het ook in zijn laatste boek, hij probeert meer de diepgang in te gaan.'' Werkelijkheid is illusie, luidt de titel.

Het medium Jomanda uit Tiel is in het verleden een paar keer met Ratelband uit eten geweest. Ze komt hem beroepshalve weleens tegen, vooral bij optredens voor studenten, en vond bij hem begrip voor haar huwelijksproblemen. Jomanda zou graag met Ratelband gaan samenwerken. ,,Ik zou in zijn seminar een spirituele inbreng kunnen hebben.'' Ook voor Emile zou dat geen kwaad kunnen, meent ze. ,,Het zou goed zijn als hij een stukje spiritualiteit zou kunnen oppakken.'' Maar ze is teleurgesteld in Ratelband. Hij zou een avond komen praten over samenwerking maar belde af. ,,Daar zou hij nog op terugkomen. Dat heeft hij niet gedaan.''