De Boer raakt gevoeligste plek Zweden

Afgelopen weekeinde ging in Stockholm het omstreden, nieuwe toneelstuk van Lodewijk de Boer in première. I Minne, De Herinnering, heet het. De schrijver brengt Anne Frank, Zarah Leander en de dubieuze neutraliteit van Zweden samen in een symbolisch geladen drama

Zweden is niet echt gelukkig met het toneelstuk I Minne, De Herinnering, dat de Nederlandse regisseur en schrijver Lodewijk de Boer bij het Stadsteatern in de hoofdstad afgelopen vrijdag in première liet gaan. De ondertitel van het stuk luidt `Een Europeesche Komedie' en daarmee legt De Boer meteen de vinger op de zere plek. `Komedie' is bij De Boer een ander woord voor verbittering. In I Minne klaagt hij de onweerstaanbare neiging van de mens aan om gruwelijke zaken uit de historie te vergeten of te verdoezelen. Als een land de gebeurtenissen uit het verleden onzichtbaar maakt, dan ontneemt het zich zijn identiteit, suggereert De Boer in dit surrealistische drama.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Zweden neutraal. Maar ondertussen reden wagonladingen Duitse militairen, wapens en ijzererts dwars door het land om de bezette buurlanden Noorwegen en Finland van manschappen en materieel te voorzien. Deze smet wil Zweden graag vergeten. Maar De Boer, die het stuk in opdracht van het gezelschap Stadsteatern schreef, verzet zich tegen dat levensgevaarlijke `willen vergeten'.

Het Svenska Dagbladet hekelde zaterdag De Boers zucht tot provocatie. Het Aftonbladet sloot zich hierbij aan: de schrijver zou stof van de zesde klas lagere school als opzienbarend nieuws gebracht hebben. ,,Het is allemaal voorbij, verleden tijd'', aldus de krant die de voorstelling zelf een `danse macabre' noemde, doortrokken van cynisme. ,,De Boer heeft de gevoeligste plek van de Zweden geraakt'', meldt het Aftonbladet. Interessanter is de visie van de Dagens Nyheter, die stelt dat het echec en het verlies van waarden van de twintigste eeuw voortkomen uit het verdoezelen van het verleden. ,,Hierdoor verliest een land zijn identiteit en ontneemt het zichzelf de mogelijkheid een betekenisvolle toekomst te verwerven.'' Saillant detail is dat het Stadsteatern de voorstelling afficheert met een blauw-geel gestreepte tijger, de zogenaamde `Svensk Tiger'. Dit icoon staat voor de doofpot.

Lodewijk de Boer heeft voor alles een symbolisch geladen toneelstuk geschreven. Plaats van handeling is de foyer van een hotel, dat wordt bestierd door de Griekse zanger Orpheus. Hij keek om en verloor zijn Euridyce. In I Minne heeft hij haar weer teruggevonden in de frêle gestalte van Anne Frank. In dit hotel viert de Zweedse zangeres Zarah Leander haar sterfdag. Daartoe nodigt ze de doden uit die ooit als levenden iets voor haar betekenden. Een perverse kardinaal, een nog perverser SS-officier, een ontheemde joodse violist. Haar gefingeerde zuster Ullah verbeeldt Leanders politieke geweten.

Leander meent, met haar gevoileerde stem en zonnebril op, dat kunst en politiek niets met elkaar te maken hebben. Ze wast haar handen in onschuld, al zong ze voor de nazi-soldaten en speelde ze in Duitse UFA-films als Die grosse Liebe en Heimat. Haar zuster verzet zich tegen die lakse houding, ze zegt: ,,Neutraliteit als dekmantel voor neutraliteitsmisdaden. Passieve collaboratie, noem ik dat.''

Dit hotel vertegenwoordigt het dodenrijk. De Nederlandse vormgever Jan Klatter en lichtontwerper Reinier Tweebeeke creëerden een tijdloze, majestueuze ruimte waar, ondanks de geheimzinnige dreigende donkerte, een mooi ondergronds licht doorheen speelt. Deze foyer is het oerbeeld van de hotelfoyer met een sleutelbord, galerij, kamerdeuren, houten tafels en stoelen. Je zou er ook een bunker in kunnen zien, waar de doden als schimmen voortleven.

Alle personages verhouden zich op een bijzondere manier tot de holocaust. De Boer brengt elk facet pijnlijk aan de orde. Anita Ekström speelt een elegische, door de tijd dramatisch getekende Zarah Leander. Zij erkent geen schuld, een glimp van schaamte is al te veel. Kunst is kunst. Daarin klinkt een andere houding door: bevel is bevel. Dat is de onwrikbare visie van de SS-officier Claus Meier. Toch gebeurt er iets met hem: Anne Frank, gespeeld door de Zweeds-Nederlandse actrice Anna Rottier, trekt hem zijn zwarte uniform van het lijf en hult zich in dit zwarte SS-uniform met hakenkruis en al. Zonder uniform is de Duitser niets. Hij verliest al zijn eigenwaarde en bekent schuld. Deze omkering – Anne Frank ontdaan van kampkledij en gekleed als haar moordenaars – heeft een grote dramatische kracht. Rottier speelt Anne Frank zonder enige anekdotiek of poging tot imitatie; met treffend-vanzelfsprekende handelingen vernedert ze de SS'er. Zij maakt als enige een ontwikkeling door. Aan het slot is ze aan de heroïne (ik moest aan De Boers heftig-realistische The Family denken) en scheldt ze de wereld uit voor haar onverschilligheid. De uitgeweken Nederlandse regering, de Nederlanders die tijdens WO II niets voor de joden deden, de Zweden die zogenaamd neutraal waren: ze explodeert in een orgie van woede, waarna ze in de roes van de verdoving wegzinkt. Haar pijn en teleurstelling zijn terecht. Het verleden vergeten of verdraaien is een grote zonde. Waartoe dienden al die miljoenen doden als niemand nog gedenkt? De Boer heeft oog voor details: de befaamde firma Hugo Boss voor exclusieve mannenkleding was in de oorlog de vervaardiger van de Duitse uniformen. Niemand die het weet.

Het ensemble van het Stadsteatern speelt de archetypische personages met bewonderenswaardige souplesse. Het onophoudelijke conflict tussen de beide zusters Zarah en Ullah geeft de voorstelling een grimmige ondertoon. Ze hebben elkaar nodig zoals er geliefden bestaan die haten en liefhebben tegelijkertijd. Leander staat het dichtst van allen bij de dood, ze zegt: ,,De dood is Wodka en Walsen van Strauss en alles daartussen in.'' Haar stem heeft het zware timbre van een grijsgespeelde grammofoonplaat.

I Minne, dat in het volgende seizoen als De Herinnering bij het Haagse gezelschap De Appel gespeeld gaat worden, reikt verder dan politieke provocatie: het is een toneelstuk over verontrusting en verzet. Vooral dat laatste is belangrijk. Wanneer mensen niet meer de moed hebben zich het verleden te herinneren en niets dan vergetelheid zoeken, is dat verleden dus weggegooid en zinloos geworden, een `Svensk Tiger'. Daar ageert deze voorstelling tegen.

I Minne door Stadsteatern, Stockholm. Te zien t/m april. Res.: 0046 8 506 20 200.