Chemieconcern Dupont schaft de prikklokken af

Niet werken heet `vrije tijd'. Is werken volgens strakke schema's op ongezellige werkplekken dus onvrije tijd? Hoogleraar Wessel Ganzevoort van KPMG vreest van wel. Het chemieconcern DuPont probeert die onvrijheid te bestrijden met een gedurfd `werk-leven programma' voor zijn 100.000 werk- nemers.

,,Kennelijk is werk onvrije tijd, want als we níet hoeven werken, spreken we van vrije tijd'', zo liet bedrijfsadviseur Wessel Ganzevoort van KPMG onlangs weten. ,,Er is een rare scheiding ontstaan tussen werk en de rest van je leven'', vervolgde Ganzevoort, sinds vorige week ook hoogleraar organisatie-dynamiek aan de UvA.

,,Heel kunstmatig en eigenlijk iets dat nog niet zo lang bestaat. Vroeger werkten de bakker, schoenlapper, boer en notaris vanuit huis. Leven en werk waren niet gescheiden. Dat veranderde pas in het industriële tijdperk. Toen ging opeens om acht uur 's morgens en om vijf uur 's middags de fabrieksfluit en was werk iets dat je deed achter een gesloten poort in een ruimte die vooral niet gezellig mocht zijn.''

Later hebben we, volgens de hoogleraar-consulent, werk en leven nog verder van elkaar gescheiden. ,,Bedrijven werden vanuit de binnenstad verplaatst naar een naargeestig industrieterrein buiten de bebouwde kom. Een soort reservaat waar je in het weekeinde vooral niet moest zijn.'' Ganzevoort noemt dat uitingen van `oud-industrieel denken'. Volgens hem moeten werk en leven weer worden geïntegreerd. ,,Een werkplek moet iets zijn waar je fluitend heengaat, waar je je letterlijk thuis voelt.''

Volgens Wim Sprenger, beleidsmedewerker `organisatie van de arbeid' bij de vakcentrale FNV vindt die reïntegratie werk-(privé)leven geleidelijk al plaats, zij het op nog beperkte schaal. Zo ziet hij steeds meer werknemers als 'kleine ondernemers in vaste dienst' aan de slag gaan. Zijzelf bepalen in grote lijn waar en wanneer zij hun werk doen. Dat interesseert de werkgevers ook niet. Als het werk maar goed en op de afgesproken tijd wordt gedaan. Sprenger constateert echter dat dit verschijnsel bijna uitsluitend voorkomt onder hoger opgeleiden in bepaalde bedrijfstakken als informatietechnologie, zakelijke dienstverlening, advies, semi-publieke organisaties of media.

Naar schatting van het onderzoekbureau Heliview werken in Nederland vooral in voornoemde sectoren 200.000 mensen thuis, al dan niet uitgerust met computer, internetverbinding of webcam, een pc met een camera. Dat is ongeveer 2,6 procent van alle werknemers; twee jaar geleden was dat nog iets minder dan 1 procent.

Toch breken er ook op het brede terein van de algemene productiebedrijven pioniers door die proberen werk en leven minder rigide te scheiden. Een opvallend voorbeeld is het Amerikaanse chemieconcern DuPont. Dit bijna 200 jaar oude bedrijf wil dat wereldwijd alle 100.000 werknemers voortaan zelf zoveel mogelijk bepalen wanneer en waar ze werken om zo een betere balans te bereiken tussen persoonlijk leven en werken.

Ruim een jaar geleden lanceerde de centrale directie in de VS het `work-life' programma ook in de drie Nederlandse DuPont-vestigingen in Rozenburg, Kerkrade en Dordrecht. Bij de Dordtse faciliteit waar 1600 mensen kunststoffen, vezels en chemicaliën maken, zijn directie, vakbonden en ondernemingsraad (or) eensgezind bezig met de uitwerking.

,,Steeds meer mensen willen zelf uitmaken hoe ze hun tijd verdelen tussen werk, privéleven en persoonlijke ontwikkeling'', vertelt or-voorzitter Cok van 't Hart van DuPont-Dordrecht. ,,Tweeverdieners hebben vaak moeite met strakke dienstroosters en koesteren andere wensen dan exclusieve kostwinners met een vrouw thuis. Verder hebben we te maken met een algemeen proces van individualisering.''

Daar komt volgens Van 't Hart de krapte op de arbeidsmarkt bij. ,,Dat stelt werknemers in staat ook wat betreft de verhouding werk-leven hogere eisen te stellen. Dat is wat ons betreft uitstekend want het leidt alleen maar tot minder stress en ziekteverzuim. Tegelijk schept het een vriendelijker arbeidsklimaat waarin nieuwkomers gemakkelijker worden gestrikt.''

Zijn eigen secretaresse profiteert van de nieuwe regeling. Vroeger moest ze als moeder van vijf kinderen stipt om negen uur beginnen want dat was nu eenmaal de gewoonte. Dat betekende vaak haast, stress en extra zorgen. ,,Nu vult ze haar eigen werktijden in'', aldus de or-voorzitter.

,,Ze weet dat ze hier een paar keer per week moet zijn. Voor de rest werkt ze zoals het haar uitkomt, desnoods 's avonds of in het weekeinde. Als het werk maar gedaan wordt. Je kunt hier natuurlijk gewoon binnenkomen en acht uur volmaken zonder dat iemand het merkt. Maar wij willen naar een systeem waarbij niet in de eerste plaats naar de klok maar naar de output wordt gekeken.'' Prikklokken zijn derhalve afgeschaft bij DuPont.

Volgens Cok van 't Hart reikt het werk-leven programma zelfs tot de (continue) productieafdelingen. ,,Een man of 25 kwamen met het voorstel 10 uur per dag te gaan werken op basis van drie dagen op en drie dagen af wat een 35-urige werkweek oplevert. Dat is nu gerealiseerd.''

Behalve bekende opties als flexibele werktijden, thuiswerk of deeltijdwerk kent DuPont ook de duobaan waarbij twee mensen eenzelfde baan delen met alle flexopties vandien..

Het hele werk-leven programma is volgens Van 't Hart slechts onderhevig aan twee beperkingen: de klant mag er geen last van hebben en de collega's ook niet. Onoverkomelijke problemen levert dat niet op. ,,Werkverzuim en verloop liggen bij ons laag'', verzekert de vergulde or-voorzitter, ,,en met het arbeidsklimaat en de bedrijfsresultaten gaat het goed. We worden geregeld gebeld door de ondernemingsraden van andere bedrijven die willen weten hoe wij dat doen.''

    • Ferry Versteeg