Russische Godfather komt ten val

Deze week is Boris Berezovski, `de machtigste schaduwpoliticus van Rusland', eindelijk vogelvrij verklaard. Gemaskerde commando's braken een kluis in een van zijn kantoren open en vonden er wat zij zochten: brisante bandopnamen.

Sergej Kirijenko, de 36-jarige amateurbokser die vorige zomer premier van Rusland was, is nog altijd geschokt over zijn laatste ontmoeting met Boris Berezovski. Het was vrijdag 23 augustus, aan het einde van een week waarin de roebelcrisis uitbrak en de Russische staat de facto failliet ging. ,,Berezovski vroeg om een noodkrediet voor de bank SBS-Agro, waarvan hij 30 procent van de aandelen bezit'', onthulde Kirijenko in januari tegenover het zakenblad Kommsersant. ,,Toen ik weigerde, zei hij: `Goed, dan zal ik zorgen dat je ten val komt'.''

Hetgeen 72 uur later geschiedde.

De verhalen over meester-intrigant Boris Abramovitsj Berezovski zijn zo veelvuldig en zo fantastisch, dat je de indruk krijgt dat hij, en niet president Jeltsin het wel en wee van Rusland bepaalt. In ieder geval is de 53-jarige wiskundige (voor hij in zaken ging ontwikkelde hij modellen voor het optimaliseren van besluitvorming) de onbetwiste godfather van het Russische roverskapitalisme.

Deze elite van mediatycoons, bankiers en oliemagnaten heeft in 1996 haar financiële gewicht in de schaal gelegd om koste wat het kost de communisten uit het Kremlin te weren. In ruil voor het sponsoren van de herverkiezing van de ledepop Jeltsin mochten zij onbeschaamd de rijkdommen van Rusland verdelen (door Harvard-economen ,,de roof van de eeuw'' genoemd). De kalende Berezovski bleek de grootste opschepper van het stel. ,,Ik en zes andere financiers controleren de helft van de Russische economie,'' is een van zijn meest vermaarde uitspraken. Hoewel sterk overdreven, heette het systeem sindsdien `Het Zevenbankiersdom'.

De roebelcrisis en het opdrogen van de stroom IMF-miljarden hebben de oligarchie verzwakt — zo is SBS-Agro op sterven na dood. De meeste tycoons houden zich gedeisd, maar de ijdele Berezovski blijft zich in de schijnwerpers manoeuvreren. Hij eist een verbod op de communistische partij. Hij organiseert een persconferentie van geheim agenten die vermomd met sjaals en zonnebrillen verklaren dat ze het bevel kregen om de tycoon te vermoorden. En hij roept premier Primakov op diens ,,bespottelijke plan in te trekken'' om 90.000 gevangeniscellen vrij te maken voor afpersers en fraudeurs.

De immer calculerende Berezovski lijkt zijn hand te hebben overspeeld. Want de afgelopen week is zijn zakenimperium van alle kanten tegelijk onder vuur gekomen. Begonnen als autodealer van dure merken (zelf zweert hij bij de Mercedes-600) heeft hij zich in de media (radio- en tv-stations, kranten en tijdschriften), de luchtvaart (Aeroflot en Transaero), de reclamebusiness (verschillende bureaus), de olie (Sibneft en de Omsk-olieraffinaderij) en het bankwezen (AvtoVaz, SBS-Agro, Objedinjonni Bank) gestort.

Het Amerikaanse blad Forbes schatte zijn vermogen op 3 miljard dollar en schreef erbij dat Berezovski letterlijk over lijken is gegaan om dat fortuin in enkele jaren tijd te vergaren. Berezovski spande een proces aan wegens laster en huurde het PR-bureau Edelman uit Washington in om zijn imago overzees te verbeteren. Pas dit jaar, in een interview met het Russische blad Kult Litsjnostej (Persoonlijkheidscultus), gaf hij toe dat die schatting van 3 miljard misschien wel klopt.

,,Geld is mijn levensdoel'', zei hij bij die gelegenheid. Hij wil skiën in de zomer en zonnebaden in de winter. Berezovski vertelde ook dat de bomaanslag op zijn leven, waarbij eind 1994 zijn chauffeur om het leven kwam, hem roekeloos heeft gemaakt: ,,Ik heb een tweede leven cadeau gekregen, en daarom kan ik er slordiger mee omgaan. Ik ben gevaarlijk gaan leven, neem grote risico's zonder gevoel voor gevaar.''

Berezovski, enig kind van een verpleegster en een bouwvakker, heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij zijn regeringsbaantjes (momenteel als secretaris van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, daarvoor als veiligheidsadviseur van Jeltsin) aanwendt ,,om mijn zakenbelangen te verdedigen''. Hij is verslaafd aan mobiele telefoons en biepers en brengt zijn dagen door met netwerken. Zijn vriendschap met Jeltsins dochter Tatjana, een van de weinige adviseurs naar wie de president luistert, is misschien wel zijn belangrijkste troef.

Maar nadat hij in augustus via Tatjana premier Kirijenko uit de ring wist te slaan, zoals aangekondigd, begonnen zijn kansen te keren. Zijn eerste tegenslag was de weigering van de Doema om Viktor Tsjernomyrdin, een halfslachtige hervormer met aantoonbare loyaliteit aan de klasse der oligarchen, tot regeringsleider te benoemen. In zijn plaats kwam Jevgeni Primakov als compromispremier, die prompt twee communisten 's lands economische koers liet uitzetten.

SBS-Agro kreeg niet de gevraagde noodkredieten en ging ter ziele. Jeltsin werd met zachte hand in de coulissen geduwd, en in november kwam de door Berezovski beheerste tv-zender ORT onder vuur. De reclame-inkomsten liepen terug, de schulden stapelden zich op, en toen viel de belastingpolitie binnen. De communisten in de Doema roken bloed en eisten dat Berezovski's belangrijkste spreekbuis voortaan aan censuur zou worden onderworpen. De berichtgeving van ORT zou onderdeel zijn van een joods complot om Rusland te gronde te richten, zo merkten de Doema-leden fijntjes op.

Berezovski, zelf joods, sloeg wild om zich heen (riep om een verbod op de communistische partij), maar zonder succes. In januari moest hij lijdzaam toezien hoe een gerechtshof in Moskou een externe bewindvoerder bij ORT aanstelde als laatste kans om een faillissement af te wenden. Na enkele wilde schoten is het kanon nu nagenoeg stilgevallen.

In december had Berezovski al een andere klap moeten incasseren: zijn vertrouweling Valentin Joemasjev, stafchef van president Jeltsin, werd ontslagen. Wie het chronisch zieke staatshoofd heeft ingefluisterd om de ghostwriter van zijn memoires en jarenlange vriend Joemasjev van de ene op de andere dag op straat te zetten, is niet duidelijk, maar Berezovski raakte er wel een van zijn twee kanalen tot de president (het andere is Tatjana) mee kwijt.

In het nieuwe jaar kreeg het conglomeraat van Berezovski meteen een voltreffer: een rechter verklaarde de manier waarop LogoVaz (Berezovski's automobielbedrijf) 12 procent van de aandelen van de internationale luchtvaartmaatschappij Transaero had verworven, ongeldig. Maar pas deze week is ,,Ruslands machtigste schaduwpoliticus' (zoals Izvestija hem heeft gedoopt) echt vogelvrij. Gemaskerde commando's vielen namens het openbaar ministerie de kantoorkolos van zijn olieconcern Sibneft binnen, op een steenworp van het Kremlin, en braken er een kluis open. Ze vonden wat ze zochten: afluisterapparatuur en geluidsbanden met illegaal opgenomen gesprekken van Jeltsins dochter Tatjana.

Of het waar is weet niemand, maar Kremlin-gate was een feit. De gok van premier Primakov moet zijn geweest dat Tatjana voor het eerst eens niet de zijde van Berezovski zou kiezen. De inval bij Sibneft werd gevolgd door die bij Aeroflot, waar Jeltsins schoonzoon Valeri Orkoelov (met Berezovski's steun in het zadel geholpen) juist twee zetbazen van de roverhoofdman had ontslagen.

Berezovski zelf deed er tot vrijdag het zwijgen toe. ,,Alle acties tegen mij zijn een zuivere provocatie'', was alles wat hij zei. De Doema dreef hem verder in het nauw door Jeltsin in een motie te vragen om hem uit zijn functie van secretaris van de GOS-landen te zetten. Ondertussen hielden de Russische media de adem in. Vrijwel alle kranten voorspelden een daverende tegenzet van de opgejaagde tycoon. Met behulp van zijn laatste Kremlin-connecties, of misschien wel door chantage, zou hij Jeltsin zover krijgen om twee vice-premiers te ontslaan, of misschien wel de premier zelf.

Maar Primakov, de voormalige spionagechef, moet het gevaar van een wispelturige, nauwelijks toerekeningsvatbare president hebben gevoeld en drukte er vrijdagavond nog een ,,politiek stabilisatiepact'' door waarin Jeltsin belooft om geen gebruik te maken van zijn grondwettelijke recht om de regering naar goeddunken te ontslaan. Daarmee lijkt Primakov het pleit in zijn voordeel te hebben beslecht, maar met Berezovski, zo waarschuwen de kranten, weet je het nooit.

Zelf zegt hij: ,,Ik val nooit iemand als eerste aan. Maar als ik geslagen word, dan sla ik terug.'