Japan laat zich door VS niet meer gek maken

Aansporingen van vooral de VS aan Japan zijn economie veel meer te stimuleren en dereguleren roepen toenemende irritatie op in Tokio. ,,Verschillen tussen nationale kapitalistische structuren moeten worden erkend.''

Om vat te krijgen op het Japanse economische beleid liep de Amerikaanse bemoeienis afgelopen week van smeekbedes via sterk drang tot indiscrete suggesties. De Amerikaanse klacht is bekend: Japan moet zijn economie op poten krijgen.

Desondanks toonde `Mr. Yen', ofwel Eisuke Sakakibara, de tweede ambtenaar van het Japanse ministerie van Financiën, zich niet geïmponeerd door dergelijke zorgen: ,,Het enige waar ik optimistisch over ben is Japans herstel.''

Sakakibara baseert zijn vertrouwen op een voorspoedig herstel van Japans banken, die worden geplaagd door grote hoeveelheden `slechte' leningen en gebrek aan eigen vermogen. Dankzij grote overheidsinjecties zal de crisis in de banksector, volgens Sakakibara, over twee weken voorbij zijn. Dit zal vervolgens positief doorwerken op de gehele Japans economie.

In de tussentijd is er volgens de Amerikanen veel meer nodig om Japan weer op poten te krijgen. Ten eerste deregulering, waar Japan aan zegt te werken. In New York bijvoorbeeld zei Japans minister van Internationale Handel en Industrie, Kaoru Yosano, onlangs dat ,,deregulering de sleutel is'' voor het scheppen van nieuw werk in nieuwe sectoren.

Toch meende de Amerikaanse ambassadeur in Tokio, Thomas Foley, afgelopen dinsdag voor de Japanse regeringscommissie voor deregulering te moeten constateren: ,,Er is de laatste weken een steeds sterker wordend sentiment in Japanse politieke en regeringskringen dat het nu niet de tijd is om verdere deregulering door te voeren.'' Dit weerhield Foley er niet van om vervolgens een hele reeks voorstellen op tafel te leggen die Japan ,,moet'' doorvoeren.

Later deze week blies het Amerikaanse ministerie van Financiën haastig de aftocht, nadat het op zijn beurt Japan tussen neus en lippen door een illegaal medicijn had voorgeschreven. Nu de Japanse overheidsschuld op het punt staat de pan uit te rijzen wegens grote stimuleringspaketten, zou Japan monetaire middelen moeten aangrijpen om extra geld in de economie te pompen aldus minister Robert Rubin deze week. Het Japanse persbureau Kyodo bracht dit nieuws donderdag als steun van Rubin voor aankoop van nieuw uit te geven staatsobligaties door Japans centrale bank – een maatregel die in Japan wettelijk alleen in noodgevallen is toegestaan.

Het Amerikaanse ministerie van Financiën bracht direct een verklaring uit dat Rubin's verklaring niet zo dient te worden geïnterpreteerd. Maar intussen verklaarde in Tokio ook de Japanse politicus Koichi Kato, een van de topmannen binnen de regerende Liberaal Democratische Partij, dat de Amerikaanse onderminister van Financiën Larry Summers hem tijdens het World Economic Forum in Davos hetzelfde medicijn influisterde. En de Britse Financial Times wist in de tussentijd een LDP-politicus te vinden die dit voorstel bij zijn regering op tafel zou willen leggen.

Japans economisch verantwoordelijken lieten zich door al dit verbale gegoochel niet gek maken. Zowel minister Kiichi Miyazawa (Financiën) als ook de gouverneur van de centrale bank, Masaru Hayami, verklaarde dat ze absoluut niet van zins waren een dergelijk plan door te voeren – een plan dat in Japan herinneringen oproept aan vooroorlogse hyperinflatie.

Er lijkt een grens te zijn aan de uitspraken die Amerikaanse functionarissen zich kunnen permitteren. Ook lijkt Japan grenzen te willen stellen aan het Amerikaanse economische model – door sommigen wel tot `marktfundamentalisme' gedoopt – dat zich door de globalisering naar alle windstreken lijkt te verspreiden. Voor topambtenaar Sakakibara is dit echter geen natuurverschijnsel, maar ,,de eenzijdige oplegging van een monolithische ideologie'' door de VS.

Sakakibara en zijn baas, minister van Financiën Miyazawa, hielden deze winter voordrachten voor een verzameling correspondenten in Tokio en citeerden uit dezelfde klassieker: The End of Laissez Faire van John Maynard Keynes uit 1926. Volgens Miyazawa tonen de recente crises in Azië, Rusland en Brazilië dat Keynes conclusie van destijds nog steeds geldig is. Namelijk dat ,,controle van kredieten en valuta's'' de helft van de oplossing is voor ,,risico, onzekerheid en onwetendheid'' die de bron zijn van economisch kwaad.

Sakakibara ging nog een stap verder. Onder de titel `Het Einde van Marktfundamentalisme' concludeerde hij in zijn toespraak dat ,,verschillen tussen nationale kapitalistische structuren moeten worden erkend''.

Ook al wordt de term `de markt' tegenwoordig als een soort bovennatuurlijke, regelende eenheid opgevoerd, volgens Sakakibara zijn markten nog altijd ,,ingebed in de sociale en politieke instituties van een natie-staat'', een natie-staat die bovendien vooralsnog onvermijdelijk is, omdat er geen wereldgezag bestaat.

Vis-à-vis de VS kwam Sakakibara deze week dan ook tot de conclusie dat ,,de Japans-Amerikaanse handelsfrictie met de staalkwestie niet tot een einde komt''. Recente stijging van Japans staalexport naar de VS is het meest recente geschil tussen beide landen. President Clinton sprak afgelopen herfst tijdens zijn bezoek aan Japan al irritatie uit over deze kwestie. Afgelopen maandag ging een Amerikaans staalbedrijf failliet dat als reden onder meer noemde: dumping van staal door landen als Japan en Zuid-Korea.

Op 26 januari brachten de VS het paardemiddel `Super 301' weer in stelling, waarmee de Amerikaanse regering snel en unilateraal maatregelen kan treffen tegen handelspraktijken die het oneerlijk acht. Deze week berichtten Japanse media ook dat de VS uit zijn op weer geheel nieuwe handelsonderhandelingen met Japan, in navolging van eerdere rondes in de jaren tachtig en bij het aantreden van Clinton begin jaren negentig. Volgens de krant Yomiuri wil Washington via de onderhandelingen ,,handelsdisputen oplossen en Tokio tot deregulering aanmoedigen''.

Of het zal helpen? Vice-president Al Gore klonk een week geleden in Davos enigszins moedeloos toen hij tijdens een lezing zei: ,,Met alle respect voor wat Japan tot dusver heeft gedaan, wij – de rest van de wereld – herhalen met respect tot onze vriend en partner Japan: Alsjeblieft, we hebben jullie hulp nodig om de mondiale economische crisis op te lossen.''