Het recht van de zwakste De sociaal-advocaat fungeert als gatekeeper voor de rechterlijke macht Ik vraag me weleens af: waarom ga ik hier nog mee door?

De sociale advocatuur was toch al geen vetpot, en nu wil het ministerie van Justitie de tarieven nog verder verlagen. De door idealisme gedreven plakbandkantoortjes zien zich gedwongen betalende cliënten erbij te zoeken. Geen geld? Dan geen rechtsbijstand. Exit de pro deo.

Met alle respect voor Glenn, maar als het aan hemzelf en alleen hemzelf had gelegen had hij geen vijf, maar tien maanden de cel in gemoeten. Hij liegt tegen de rechter, verdraait continu zijn eigen woorden en lijkt zo stoned als een garnaal de rechtzaal in te zijn gekomen. Nee, Glenn was er veel slechter vanaf gekomen als hij niet de juridische bijstand had gehad van zijn advocaat, Joop Seegers. En die advocaat hoeft Glenn niet eens zelf te betalen, dat doet de overheid voor hem.

Seegers is van de sociale advocatuur, één van de verworvenheden van de Nederlandse welvaartsstaat. In de grondwet is vastgelegd dat iedereen recht heeft op rechtsbijstand en als je die niet kunt betalen springt de overheid bij. Wat rest is slechts een kleine eigen bijdrage te betalen, gebaseerd op je inkomen, en de rest van de advocatenkosten wordt vergoed door de staat.

Overal waar mogelijk probeert de verzorgingsstaat nu zijn eigen vet eraf te snijden. Zie de steeds sober wordende sociale verzekeringen als de WAO en de WW, de privatisering van de ziektewet en de geringe bedragen voor jeugdzorg. Ook het snijden in de sociale advocatuur is daar een voorbeeld van. Sinds de jaren zeventig groeide de sociale advocatuur, maar een jaar of vier geleden werd die opgeschrikt door de herziening van de Wet op de rechtsbijstand. De inkomensgrens werd verlaagd, waardoor veel cliënten van de sociale advocatuur ineens zelf de kosten voor hun rechtsbijstand moesten betalen. Dat had zowel gevolgen voor de sociale advocatuur, die ineens geen zaken meer kreeg, als voor de klanten: zij moesten of de gang naar de rechter helemaal achterwege laten, of zich diep in de schulden steken om een `echte' advocaat te betalen.

Hoewel de inkomensgrens de afgelopen jaren weer wat naar boven is bijgesteld – en het klantenbestand derhalve weer wat is toegenomen – maakt diezelfde overheid het Seegers en zijn collegae nu wel erg lastig mensen als Glenn bij te blijven staan. Seegers, één van de acht advocaten van het Amsterdamse kantoor Seegers & Wattilete, krijgt zoals gezegd van de overheid salaris voor het bijstaan van Glenn. Maar vier jaar na de herziening van de rechtsbijstandwet, dreigen ook deze zogeheten toevoegingsvergoedingen deels te verdwijnen. Jammer voor Glenn, die zit de volgende keer dus tien maanden.

Nu is Glenn een recidiverend crimineel, die sommigen wellicht liever langer dan korter in de bak zien. Maar er zijn ook mensen die om andere redenen verstrikt raken in de raderen van juridisch Nederland. Mensen die door ziekte of werkloosheid een huurachterstand hebben opgelopen en de deurwaarder aan de deur krijgen bijvoorbeeld. Of op een verblijfsvergunning zitten te wachten en zelf bij de rechter argumenten voor hun verblijf willen kunnen aanvoeren. Of werknemers die door hun werkgevers worden uitgebuit of gewoon ruzie hebben en daar juridisch wat aan willen doen.

De herziening van de sociale advocatuur gebeurt aan de hand van de voorstellen van de door staatssecretaris Schmitz in 1996 ingestelde commissie-Maan. Veel sociale advocatenkantoren zullen dan financieel niet meer het hoofd boven water kunnen houden. Seegers: ,,Volgens het nieuwe vergoedingensysteem krijgen we voor veel zaken minder betaald dan voorheen. De vergoeding wordt gebaseerd op het gemiddeld aantal uren per zaak in plaats van, zoals voorheen, op de aard van de zaak.''

De enige manier om te voorkomen dat cliënten voor een dichte deur komen te staan is een substantiële verhoging van het uurloon, meent de Vereniging Sociaal Advocatuur Nederland (VSAN). De Vereniging vindt dat de overheid de sociale advocatuur 180 gulden bruto per uur moet gaan betalen – omgerekend zestig gulden meer per uur dan de commissie-Maan voorstelt. Dat ligt ook meer in de lijn van de kosten die de advocaten maken, zegt de vereniging. ,,Gebeurt dat niet, dan loopt de sociale advocatuur leeg'', aldus Seegers. ,,Dat is indirect een aantasting van je grondrecht op een eerlijk proces.'' De extra kosten voor de uurloonverhoging bedragen volgens minister Korthals (Justitie) echter 130 miljoen gulden en dat geld is er niet.

Plakbandkantoortje

Bij Joop Seegers op kantoor zijn ze met zijn achten. Acht advocaten, drie parttime secretarieel medewerkers en een boekhouder bezetten twee etages in een pand aan de Egelantiersgracht aan de rand van de Amsterdamse Jordaan. ,,We zijn soms echt het spreekwoordelijke plakbandkantoortje uit de televisieserie Pleidooi'', lacht Seegers. ,,Vaak zitten we 's avonds of in het weekend onze eigen stukken uit te werken, spelen we onze eigen secretaresse.''

Op het spreekuur iedere dinsdagavond bij Seegers & Wattilete zitten voornamelijk allochtone cliënten. Een Surinaamse dame komt met een geïrriteerde uitdrukking op haar gezicht de kamer instappen. Een plastic tas met papieren draagt ze onder haar arm. ,,Ik krijg geen WAO!'', zegt ze, terwijl ze een stapel papieren op tafel uitspreidt. ,,Naar de sociale dienst? Van me leven niet'', roept ze als advocaat Frank Jacobs zegt dat dit de enige manier is waarop ze geld kan krijgen. ,,Dan ga ik nog liever stoepen vegen voor de helft van dat geld.'' Boos stapt ze op en graait haar papieren bij elkaar. ,,Tja'', zegt Jacobs, ,,die papieren waren van eind jaren tachtig, daar kan ik ook niets meer mee.''

Alex, een Nigeriaanse man, komt binnen, hij heeft een vriend en vriendin meegenomen. Nadat hij eerst zelf trots zijn tijdelijke verblijfsvergunning aan Jacobs heeft laten zien, vertaalt hij voor zijn vrienden. Zij willen ook in Nederland blijven, waar kun je zo'n verblijfsvergunning krijgen, luidt de boodschap. Jacobs zakt met een zucht achterover. ,,Ze zijn een paar dagen te laat'', zegt hij, doelend op een enkele dagen daarvoor doorgevoerde wetswijziging voor aanvraagprocedures. ,,Nu moeten ze eerst naar hun land van herkomst om daar een procedure te starten. Dan houdt het voor mij op.''

Toch hebben dit soort gesprekken op kantoor zeker zin, meent Seegers. ,,Kwalitatief goede sociale advocatuur heeft als bijkomend voordeel dat zaken die niet voor de rechter hoeven komen ook aan de deur worden tegengehouden. De sociaal-advocaat fungeert als gatekeeper voor de rechterlijke macht, die toch al bezwijkt onder de werkdruk.''

Het kantoor van Seegers & Wattilete zat eerst in de Staatsliedenbuurt. Collectief Staatsliedenbuurt heette het toen nog. Voor 98 procent afhankelijk van gefinancierde rechtsbijstand. ,,Zo laagdrempelig als daar is rechtshulp niet veel geweest'', zegt Seegers. ,,Gratis spreekuren, een apart vreemdelingenuurtje met tolken, dat soort dingen.'' Maar met de wijziging van de Wet op de rechtsbijstand een paar jaar geleden veranderde er veel in de sociaal-advocatuur. Veel kantoren zochten hun oplossing in het aannemen van meer betalende zaken, zo ook Seegers & Wattilete. ,,Om dat te bereiken was ons kantoor in de Staatsliedenbuurt niet echt een goed visitekaartje'', aldus Seegers. De verhuizing naar de chiquere Egelantiersgracht ging gepaard met het schrappen van het voorvoegsel Collectief. ,,Te sociaal, daar haal je geen betalende cliënten mee binnen.''

Het werkte. Inmiddels draait het kantoor voor 25 procent op betalende klanten. Dankzij die extra zaken weten de acht advocaten jaarlijks een omzet van ruim één miljoen gulden te halen. Goed voor ongeveer 130.000 gulden bruto omzet per partner. Omgerekend resteert ongeveer de helft als belastbaar inkomen.

Schulden en procedures

In de praktijk van Seegers & Wattilete luistert advocaat Roel Portegies inmiddels aandachtig naar het verhaal van Azziz, een Marokkaan zonder verblijfsvergunning. Portegies weet wat er speelt, maar staat zelf keer op keer versteld van de gevolgen van de Koppelingswet. Mensen die een verblijfsvergunning hebben aangevraagd mogen tijdens de aanvraagprocedure niet werken en hebben ook geen recht op een uitkering. Zenuwachtig met zijn vingers spelend vertelt Azziz – stoppelbaardje, petje, litteken in zijn nek – wat er gaande is. Hij vertelt over de vierhonderd gulden die hij maandelijks van de kerk ontvangt nu zijn uitkering is stopgezet. ,,Dankbaar'' is hij daarvoor, ,,ik kan daar best van leven, een tijdje.''

Maar nieuwe problemen dienen zich aan. ,,Ik kreeg een brief van de woningbouwvereniging'', zegt Azziz, ,,en ik moet uiterlijk vandaag 940 gulden betalen, anders zetten ze me eruit.'' Portegies pakt de telefoon en regelt twee maanden respijt: wellicht zijn de procedures die er nog lopen tegen de staat en de gemeente dan afgehandeld en weet advocaat Portegies wat meer.

Vijf procedures lopen er namens Azziz, da's vijf keer 110 gulden. Hij krijgt geld van de kerk, maar verder niets. Als Azziz weggaat zegt Portegies: ,,Zo'n man kun je toch niet zijn eigen bijdrage aan de rechtshulp laten betalen. Zolang wij het kunnen missen, zul je mij er niet over horen.''

Daar zit hem de crux, meent Seegers. ,,De marges van de kantoren van sociaal-advocaten zijn nu al zo klein dat er weinig ruimte is om cliënten die het echt nodig hebben, financieel tegemoet te komen, hun bijdragen voor te schieten of zelfs helemaal te betalen dus.''

De voorgestelde wijzigingen komen blijkens een onderzoek van de advocatenvereniging VSAN neer op een teruggang in de omzet van 28 tot 34 procent. ,,Die ruimte is er gewoon niet'', zegt Seegers. ,,Na Maan blijft er nog 46.000 gulden bruto inkomen per jaar over. Met alle respect, maar dat is niet veel voor iemand met vier jaar academische opleiding en in mijn geval vijftien jaar werkervaring.''

Juist voor de cliënten van de sociale advocatuur is dat desastreus, meent Kees Overdevest van de Vereniging voor Rechtsbijstand (VvR), die de belangen van de cliënten behartigt. ,,Als er minder advocatenkantoren komen die rechtsbijstandszaken doen, waar kunnen de cliënten die het niet zelf kunnen betalen dan nog heen? De cliënten in de lagere-inkomensgroepen zullen hiervan de meeste nadelige gevolgen ondervinden, zij kunnen het domweg niet zelf betalen. En dat is nu juist de groep die het meest van ons afhankelijk is. Ikzelf doe vooral bijstandszaken, en daarmee zit je toch al in het onderste segment. Als er geen adequate rechtsbijstand voorhanden is, gaan mensen het erbij laten zitten. Of het zelf doen, met alle gevolgen van dien.'' De recalcitrante delinquent Glenn, een cliënt van Seegers, had met zijn half afgemaakte zinnen, zijn leugens en zijn stonede hoofd geen schijn van kans gehad tegenover de rechter.

De rechtspraktijk zal volgens Overdevest een stuk ondoorzichtiger, trager en vooral complexer worden als mensen zich noodgedwongen zonder advocaat bij de rechtbank moeten melden. ,,Een advocaat zeeft de argumenten, dat scheelt een hoop tijd'', zegt Overdevest.

Rosse show

Frank Jacobs heeft tijdens het spreekuur op dinsdagavond bezoek van een echtpaar uit Zuid-Amerika. Tot voor een paar maanden werkten zij beiden in de rosse buurt in Amsterdam. Het bedrijf waar ze voor werken heeft iets met Internet te maken, zo vertelt de man. Hij spreekt Nederlands, zij niet, ze verstaat het wel. Oproepkrachten zijn het, op basis van een provisorisch en volledig ongeldig nul-urencontract. Pas komen als we je bellen, zo'n contract. Soms dagen achtereen aan het werk, soms een hele week niet, dan weer midden in de nacht op komen draven.

Nu zij ziek is, ze had een tumor in haar hoofd die inmiddels is verwijderd, weigert hun werkgever haar verder ziektegeld te betalen. Oproepcontract is oproepcontract, zegt die. Dat betekent geen verplichtingen van werkgever aan werknemer en al helemaal geen doorbetalen bij ziekte. En oh ja, haar man is ook niet meer nodig. ,,Zij kon soms wel alleen werken, maar mij hoeven ze niet in mijn eentje'', zegt de man. Ze deden samen shows voor Internet.

Advocaat Jacobs kijkt meewarig naar het contract. ,,En u heeft al bij twee andere advocaten geprobeerd deze zaak rond te krijgen?'', vraagt hij. Ja, knikken de Zuid-Amerikanen. ,,Zij zeiden dat er niets aan te doen was, dat het contract weliswaar niet helemaal goed is, maar dat we geen recht hebben op ziektegeld van de werkgever en ook niet op geld van het GAK'', zegt de man.

Da's vreemd, constateert Jacobs. ,,Kijk, dat dat contract niet klopt is tot daar aan toe, maar jullie hebben sowieso recht op een uitkering. Vraag die stukken van die andere advocaat maar op, ik maak een vervolgafspraak met jullie'', zegt hij resoluut.

,,Voor ons is dit de enige mogelijkheid om nog een beetje gerechtigheid te krijgen. Wij willen gewoon werken, en een uitkering als dat nodig is'', zegt de man na afloop van het gesprek met Jacobs.

Het zijn vooral de sociale outcasts van Nederland die gebruik maken van de diensten van de sociaal-advocaat. Daar zijn ze zich bij Seegers & Wattilete terdege van bewust. ,,Deze gevallen maken het voor ons aan de ene kant erg lastig, net als die zaak van Azziz, omdat we geen idee hebben of we ooit de eigen bijdrage van de cliënt ontvangen. Aan de andere kant heeft het merendeel juist vanwege dit soort zaken voor het vak gekozen'', zegt Jacobs. ,,Onze cliënten hebben onze hulp het hardst nodig. Als wij er niet zijn, lopen ze vast, kunnen ze nergens heen en blijven ze gemangeld worden.''

Het ministerie van Justitie staat naar eigen zeggen ook met de rug tegen de muur. ,,Er is gewoon geen geld om het uurloon te verhogen'', aldus een woordvoerder. Justitie onderzoekt op dit moment wel of de animo voor de sociale advocatuur daadwerkelijk afneemt bij het invoeren van het nieuwe vergoedingensysteem. Ook een onderzoek naar de eventuele kwalitatieve achteruitgang van de gefinancierde rechtsbijstand is nog onderwerp van discussie. ,,Als blijkt dat er echt iets fout gaat lopen in die branche, dan zullen we er wat aan moeten doen'', zegt de woordvoerder.

Daar is voor Seegers geen onderzoek voor nodig. ,,Ik vraag mezelf wel eens af: waarom ga ik hier nog mee door? Veel collega's maken ook zonder de aanstaande wijzigingen de overstap al naar de beter betaalde advocatuur. Als dit doorgaat, moet ik toch eens ernstig met mezelf in gesprek over wat ik wil. Misschien ook wel een baan met meer zekerheid en een behoorlijk inkomen. Niet uit onwil tegenover mijn cliënten, maar omdat ik het vertik om voor nóg minder te gaan werken.''