HERKOMST BLAUWE KALENDERMAAN IS NOG STEEDS EEN RAADSEL

In februari is er aan de hemel geen volle maan te zien. Dat is op zichzelf niet zo bijzonder, ware het niet dat er in januari twee maal een volle maan te zien is geweest en in dat het ook in maart twee maal volle maan zal zijn. Zo'n reeks van twee, nul en opnieuw twee volle manen in drie opeenvolgende maanden is wèl iets bijzonders, want de eerstvolgende keer dat dit opnieuw zal gebeuren is in het jaar 2018. De oorzaak van deze 2-0-2-reeks is een gevolg van het feit dat februari meestal 28 dagen telt en éénmaal in de vier jaar (tijdens een schrikkeljaar 29 dagen, terwijl er tussen twee opeenvolgende volle manen, de zogeheten synodische maand, gemiddeld 29,5 dagen verlopen.

Wanneer de volle maan op 31 januari valt, zoals dit jaar is gebeurd, is er een grote kans dat februari net te kort is om de daaropvolgende volle maan te mogen beleven. Die valt dan op 1 of 2 maart. Maar als het op 31 januari volle maan was, moet het ook op 1 of 2 januari volle maan zijn geweest en als het op 1 of 2 maart volle maan is, zal dat ook op 30 of 31 maart het geval moeten zijn. Januari en maart tellen immers 31 dagen en duren dus gemiddeld anderhalve dag langer dan de synodische maand. Verder hangt de kans op een dubbele volle maan af van de plaats van waarneming op aarde, omdat die een verschuiving van één dag in de datum kan veroorzaken.

Volgens berekeningen van de Belgische (amateur)astronoom Jean Meeus is het in de afgelopen dertig jaar elf keer voorgekomen dat het in één maand twee maal volle maan was. Gemiddeld gebeurt zoiets dus om te twee tot drie jaar en natuurlijk vaker in een maand die 31 dagen telt dan in een maand van 30 dagen. Dat laatste is in de afgelopen dertig jaar slechts één keer gebeurd: in september 1993. In Engelstalige landen wordt deze tweede volle maan Blue Moon genoemd en volgens sommige onderzoekers zou daar de uitdrukking once in a blue moon (in het Nederlands: een doodenkele keer) van zijn afgeleid.

In het maartnummer van Sky and Telescope laat Philip Hiscock, van het Folklore & Language Archive van de Memorial University of Newfoundland, echter zien dat dit niet juist is. Hiscock heeft onderzocht in welke betekenissen de term blue moon in het Engels voorkomt en vond er een stuk of zeven: onder andere betrekking hebbend op iets wat toevallig een keer gebeurt (zoals ook de Nederlandse betekenis), of als symbool van droefheid en eenzaamheid. Geen enkele betekenis had echter iets te maken met de kalendermaan. Bovendien blijken alle betekenissen veel (soms eeuwen) ouder dan die van de `blauwe' kalendermaan, die pas in de afgelopen paar decennia in de taal is verschenen. Hiscock besluit dat de herkomst van de meest recente betekenis niet is te achterhalen, maar houdt zich aanbevolen voor nieuwe tips.

(George Beekman)