Gedreven of gek?

Deze week begon in het Oostenrijkse Graz het proces tegen de werkloze technicus Franz Fuchs. Hij zou verantwoordelijk zijn voor het versturen van 25 bombrieven. Opereerde hij in naam van een politieke terreurbeweging of is hij geestelijk gestoord? De wondere wereld van een brullende terrorist.

Het was een niet helemaal perfecte Hitler-imitatie. Soms leek de kleine, donkere man meer op Charlie Chaplin in The great dictator dan op zijn beruchte landgenoot. Franz Fuchs, een negenenveertigjarige werkloze technicus uit het dorpje Gralla nabij de grens met Slovenië, begint te brullen zodra hij de rechtszaal wordt binnengeleid. ,,Lang leve de BBA! Lang leve de Duitse volksgroep!'' Dan volgt een woeste scheldkanonnade tegen buitenlanders, joden en hun sympathisanten. Voorgedragen in staccato, afgekeken van de Führer en volgens het patroon van vraag en antwoord. ,,Een doctorstitel voor Simon Wiesenthal? Nein, Danke! Zionistische Germanenvervolging? Nein, Danke!''

De rechter maakt een einde aan de vertoning. Fuchs wordt weer naar buiten gevoerd. Volgens de psychiater is de verdachte in staat het proces te volgen en zo herhaalt het spektakel zich nog zes keer. Fuchs brult als hij de zaal in moet en zwijgt als hij vertrekt. 's Middags komt hij langzamerhand vijanden tekort. Hij komt nu op voor domme blondjes: ,,Verspottung der Blondinen? Nein Danke!''

Het is moeilijk voorstelbaar dat deze onopvallende man Oostenrijk vier jaar lang heeft geterroriseerd. Vanaf december 1993 tot en met december 1996 zou hij 25 briefbommen hebben verstuurd en drie bomaanslagen gepleegd. Allemaal in naam van de Bajuwarische Befreiungsarmee (BBA) die zich tot taak heeft gesteld de Duits-Oostenrijkers uit de greep van de Slaven te bevrijden. Het geweld was aanvankelijk vooral gericht tegen personen of instanties die zich voor buitenlanders inzetten, maar ook de minister van Vrouwenzaken was doelwit. Later richtten de aanslagen zich direct tegen buitenlanders of minderheden zoals Slowenen, Kroaten en Roma. Bloedige dieptepunt van de BBA-terreur was de bom van Oberwart (Burgenland) in februari 1995 waarbij vier Roma werden gedood. Zij vonden 's nachts een bord op straat met het opschrift ,,Roma terug naar India'' en wilden het verwijderen. Bij de eerste aanraking ontplofte de in het bord verstopte bom, de vier mannen waren op slag dood.

In oktober 1997 werd Franz Fuchs in zijn woonplaats tijdens een verkeerscontrole aangehouden. Zijn angst ontdekt te worden was toen al zo groot dat hij een bom van huis had meegenomen. Hij wilde een arrestatie voorkomen door zichzelf te doden. De bom ontplofte echter te vroeg en Fuchs verloor beide handen. Tijdens de verhoren werd snel duidelijk dat Fuchs met de aanslagen van de BBA te maken moest hebben. Hoewel de hoogbegaafde — hij heeft een IQ van 139 — verdachte niets wilde zeggen, kon hij de verleiding niet weerstaan met de technicus, die de onderzoeksrechter vergezelde, in discussie te gaan. Fuchs gaf details prijs die alleen de maker van de bommen kon kennen. Ten slotte bekende hij lid van de BBA te zijn. ,,Ik ben maar een ondergeschikte, de nummer drie in Stiermarken'', vertelde hij ten slotte.

Mentaliteit

Dinsdag 2 februari begon in Graz het proces tegen Franz Fuchs. Twee vragen zijn daarin van cruciaal belang: 1. bestaat de BBA uit slechts één persoon, namelijk Franz Fuchs? En 2. was de bom van Oberwart een moordaanslag of een ongeluk? De laatste vraag is vooral voor de verdediging relevant. Moord betekent levenslang. Als de opzet niet bewezen kan worden, zou Fuchs slechts tien tot vijftien jaar kunnen krijgen.

De eerste vraag heeft inmiddels een politieke lading gekregen. De BBA gebruikte in alle brieven waarin ze de aanslagen opeiste racistische taal. Haar vijanden zijn de vijanden van extreem-rechts: moslims, Slaven, joden, marxisten en feministes. Ze bedreigen de cultuur van het christelijke avondland en moeten daarom bestreden worden. Haar helden zijn mythische krijgers of historische persoonlijkheden die ooit vermeende of echte veldslagen tegen Hunnen, Turken en Fransen hebben gewonnen.

Links Oostenrijk wees daarom met een beschuldigende vinger naar de extreem-rechtse Freiheitlichen (FPÖ) van Jörg Haider. Zij waren verantwoordelijk voor het klimaat van haat en agressie tegen buitenlanders, de bommen zijn niet meer dan de logische consequentie van Haiders politiek, luidde de kritiek.

De FPÖ reageerde furieus. Achter de BBA stonden volgens haar linkse provocateurs die voor geen enkele misdaad terugdeinsden als ze rechts daarmee schade konden toebrengen. Uit enquêtes bleek echter dat de theorie van de linkse samenzwering niet aansloeg: 47 procent van de Oostenrijkers vermoedt dat de daders een rechtse achtergrond hebben, 35 procent weet het niet en maar 17 procent gelooft aan een linkse achtergrond van de BBA. In deze voor rechts lastige situatie bood de theorie van de gestoorde dader uitkomst.

De strijd over de politieke motivatie van Fuchs gaat ook nu nog onverminderd door – de Oostenrijkse samenleving zelf staat immers ter discussie. Armin Thurnher, hoofdredacteur van het weekblad Falter vroeg zich af: ,,Zou Franz Fuchs de personificatie kunnen zijn van de Oostenrijkse droom?''

Volgens aanklager Johannes Winkelhofer is de verdachte gek. Winkelhofer legt de jury in de rechtbank van Graz – zeven vrouwen en vijf mannen – uit dat de BBA een creatie van de verdachte is, dat het daarbij om een éénmansorganisatie gaat en dat de aangeklaagde vier doden en vijftien gewonden op zijn geweten heeft. Centraal in de aanklacht staat de aanslag van Oberwart. Fuchs heeft in deze zaak gedeeltelijk bekend maar wijst elke opzet van de hand. Hij wilde voor een geweldige explosie zorgen, meer niet, herhaalde hij steeds weer. Bovendien houdt hij vol de bom zelf niet gemaakt te hebben. ,,Ik heb alleen een tijdschakelaar ingebouwd'', aldus Fuchs. Maar er zat ook een ontstekingsmechanisme in dat de bom bij de geringste aanraking tot ontploffing moest brengen. De aanklager belooft te bewijzen dat Fuchs de enige bommaker was en spreekt daarom ook van koelbloedige moord. Hij zal levenslang eisen, kondigt Winkelhofer alvast aan.

Fuchs advocaat, Gerald Ruhri, probeert er het beste van te maken. Hij is toegevoegd verdediger. ,,De staat moet maar voor mijn verdediging opkomen'', zegt Fuchs. ,,Mij kan het allemaal niets meer schelen. Ik krijg toch levenslang.'' Volgens Ruhri bestaat de BBA wel degelijk uit meer personen. ,,Dat de politie tot nu toe niet meer leden kon vinden, zegt mij niets. De lijst van fouten die tijdens het onderzoek zijn gemaakt, is lang'', Ruhri bestrijdt dat het bij de aanslag in Oberwart om moord gaat. Volgens hem was het een ongeluk.

Godslasterlijk libretto

Langzaam doemt de wondere wereld van Franz Fuchs op. Zijn grote voorbeeld is de in extreem rechtse kringen populaire graaf Rüdiger von Starhemberg die, zo zegt Fuchs, Wenen tegen de Turken verdedigde. Wat Fuchs en andere germanendwepers daarbij vergeten, is dat de stad in 1683 door de Poolse koning Sobieski werd gered. Volgens Fuchs wordt het voortbestaan van de Germanen meer dan ooit bedreigd. Door de val van het communisme is de voorheen sluipende toestroom van Slaven veranderd in een ware vloedgolf van buitenlanders die er zonder uitzondering op uit zijn de Germanen van huis en haard te verdrijven. ,,Ik ben niet principieel tegen buitenlanders'', verklaarde Fuchs, ,,als ze maar blijven waar ze thuishoren.''

Maar de Germanen worden volgens Fuchs ook van binnenuit bedreigd, vooral door feministes. Vrouwen die het patriarchale gezag – ,,zoals dat in de bijbel wordt voorgeschreven'' riep Fuchs in de rechtszaal – niet respecteren, die abortus plegen of weigeren kinderen te baren, zullen de ondergang van de Duits-Oostenrijkers alleen maar versnellen. Teresija Stoisits, Groen kamerlid, feministe én van Kroatische afkomst, werd door de BBA zo intens gehaat dat zij niet alleen een bombrief kreeg maar – toen deze brief op tijd werd ontdekt – ook een aanslag op haar werd gepleegd. ,,Het ideale scenario was geweest als mevrouw Stoisits voor haar huis een leeg blik vindt, uitstapt om het op te rapen en de bom ontploft'', aldus Fuchs. Het blik werd echter door een medewerker van de plantsoenendienst gevonden. De man raakte zwaar gewond toen de bom in zijn handen explodeerde.

De derde bomaanslag pleegde de BBA voor een tweetalige (Duits/Sloweense) school in Klagenfurt, de hoofdstad van Karinthië. Drie agenten raakten zwaar gewond toen ze probeerden de bom onklaar te maken. Het bekendste bombriefslachtoffer is de vroegere burgermeester van Wenen, Helmut Zilk. Hij verloor een aantal vingers van zijn linker hand. ,,Als de door de joden met lintjes overladen vriend van buitenlanders Zilk zijn leven te moeizaam vindt, sturen we hem graag nog een keer zeven gram nitroglycerine. Het is goed dat hij vingers kwijtraakte want met deze graaide hij in onze portemonnee om woningen voor buitenlanders te financieren'' schreef de BBA in een brief waarin ze de verantwoordelijkheid opeiste.

De Oostenrijkse politie heeft jarenlang zonder veel succes jacht op de BBA gemaakt. Opgejaagd door de politiek, die snelle resultaten eiste en onderling in rivaliserende groepen verdeeld, liet de kwaliteit van het speurwerk veel te wensen over. Wie ooit een thriller heeft gezien, weet dat de plaats van de misdaad afgeschermd moet worden. De politie van Oberwart wist dat niet. Wanhopige familieleden, journalisten, cameraploegen en agenten liepen op de plek van de aanslag rond tot er in het geheel geen bruikbare sporen over waren. Een als ,,doorbraak'' gevierde vingerafdruk bleek uiteindelijk van een speurder afkomstig.

Tot de laatste bombrief zetten zich de stunteligheden voort. De brief van december 1996 was gericht aan Lotte Ingrisch, de weduwe van de componist Gottfried van Einem. De BBA stuurde de brief echter aan een oud adres en de ontvanger waarschuwde de politie. ,,De bomexpert legde de brief op een kastje, spreidde er een deken over uit en sloeg er met een hamer op. Toen ontplofte de bom en was mijn kastje stuk'', vertelde de verbijsterde vrouw, die de brief per abuis had gekregen, voor de tv. De expert had geluk, hij raakte maar licht gewond. Over Ingrisch wist Fuchs tijdens het verhoor alleen te melden dat ze ,,een godslasterlijk libretto had geschreven''. Maar Ingrisch was meer dan een oude dame die ,,aanstootgevende'' teksten schreef. Zij was ook de stiefmoeder van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, Caspar Einem. Deze minister had de reputatie links te zijn, in tegenstelling tot zijn voorganger Franz Löschnak. Beide politici zijn sociaal-democraten maar Löschnak werd door de extreem-rechtse Freiheitlichen (FPÖ) van Jörg Haider zeer gewaardeerd. Haider noemde Löschnak ,,onze beste man in de regering'' nadat de minister in 1992 de opname van asielzoekers rigoreus had beperkt. Einem had beloofd deze maatregelen af te zwakken en zich daarmee de woede van rechts op de hals gehaald. Einem werd als de verrader van het eigen volk afgeschilderd. De door de FPÖ aangewakkerde hysterie over de vermeende gigantische toestroom van buitenlanders bereikte haar hoogtepunt in het voorjaar van 1993. Begin december verstuurde de BBA de eerste tien bombrieven.

Nitroglycerine

De strijd tussen de politieke partijen over het geestelijke eigendom van de BBA heeft diepe sporen nagelaten. ,,De politiek heeft de jacht op de BBA zonder meer bemoeilijkt'', zegt Friedrich Kicker, de president van het Landesgericht Graz. ,,De hele zaak werd enorm geëmotionaliseerd. Als er van begin af aan naar één dader, naar een crimineel in plaats van een politieke organisatie gezocht zou zijn, had men Fuchs misschien sneller gevonden'', aldus Kicker. Hij benadrukt, net als de aanklager, dat Fuchs vooral niet als neonazi gezien mag worden. Waarom eigenlijk niet? Iemand die Hitler in uiterlijk en stem imiteert, die ook inhoudelijk grote overeenstemming met de nationaal-socialistische ideologie vertoont, zou toch wel een nazi genoemd mogen worden. Misschien is Fuchs inderdaad een geïsoleerde ,,verdediger van het Germaanse ras en de christelijke cultuur'', maar daarom zijn zijn denkbeelden nog niet apolitiek. De vraag is waarom naast justitie en politie ook een groot deel van de Oostenrijkse media zo hardnekkig aan de theorie van de eenzame gek vasthoudt. Armin Thurnher vermoedt dat het om eigenbelang gaat.De overheid heeft er belang bij dat de zaak – eindelijk – succesvol wordt afgesloten. Tenslotte is inmiddels al de derde minister van Binnenlandse Zaken hiermee belast. En een enkeling is makkelijker te pakken dan een groep. ,,Voor media als de Kronen-Zeitung ligt dat anders, aldus Thurnher. ,,Zij willen Oostenrijk én zichzelf vrijpleiten. Het buitenland zou op het idee kunnen komen dat wij gemoedelijke terroristen zijn, die al jodelend nitroglycerine aan elkaar doorgeven. En natuurlijk wil ook het publiek daar niet voor worden aangezien. Alleen als hij gek is, zijn wij uit de brand. Gekken heb je overal, daar kun je weinig aan doen, dat is niet onze verantwoordelijkheid.''

De Kronen-Zeitung, spreekbuis van het gesunde Volksempfinden waarschuwt onophoudelijk voor de ,,toestroom van asielzoekers die op onze kosten leven en als dank onze cultuur willen vernietigen''. Geen dag zonder hetze tegen buitenlanders en ,,hun vrienden''. Na de aanslag op burgermeester Zilk presenteerde het blad wekenlang een Turk als vermeende dader. De Krone is met een oplage van 1,5 miljoen op 8 miljoen inwoners een factor van belang en zij is niet eens het enige blad dat xenofobie propageert.

Maar zelfs de Krone kan de daden van de BBA moeilijk openlijk goedkeuren. De krant is dubbelslachtig. Op pagina twee verwijt de huisdichter Wolf Martin – in de beste BBA-traditie – de Duitse regering dat zij – in haar streven naar de dubbele nationaliteit – uit is op de ondergang van de Duitsers. Turken hebben kennelijk het recht nationalistisch te zijn, Duitsers niet, raast de dichter. ,,Voor Turken de uitbreiding, voor de Duitsers de geboortebeperking. De bedoelingen zijn maar al te duidelijk: in Duitsland moet alles wat Duits is verdwijnen. Is Neu Istanbul, ook wel Berlijn genoemd, daar niet het beste voorbeeld van?'' Tien pagina's verder volgt het eerste bericht over het proces tegen Franz Fuchs, gecombineerd met een pathetisch commentaar en de vraag ,,Hoe waanzinnig kan een mens zijn?'' De auteur kan maar niet begrijpen hoe Fuchs op zulke ideeën komt.

Hans Rauscher, commentator van Der Standard, is verbaasd over zoveel hypocrosie in de Krone. ,,Enkele tientallen jaren waren deze ideeën in ons land mainstream,, beet hij zijn collega's deze week toe. ,,En op sommige plaatsen zijn ze dat nog steeds.''