De noten hangen in de lucht

De theremin is een instrument dat, zonder dat het wordt aangeraakt, angstaanjagende klanken voortbrengt. Dat de theremin ook als melodie-instrument goed klinkt, vergelijkbaar met viool of hobo, weten nederlandse musici als Fay Lovsky en Gert-Jan Blom.

De Amerikaanse voetspecialist Dr.Samuel J. Hoffman leidde een interessant dubbelleven. Na een dag lang masseren en opknappen van zere voeten in zijn goedlopende praktijk, pakte hij zijn vioolkist en spoedde zich naar de balzaal waar zijn orkestleden al op hem zaten te wachten. Onderweg verkleedde hij zich in rokkostuum. Daarmee onderging hij de metamorfose tot de orkestleider Hal Hope, een flamboyante verschijning in het New York van eind jaren dertig, die zijn orkest dirigeerde met een strijkstok. Twee of drie keer per avond keerde Hoffman zijn rug naar het publiek om met zijn handen te wapperen boven een geheimzinnige houten lessenaar. Het futuristisch uitziende kastje met zijn omhoog en opzij priemende antennes bracht een ijl en hemels geluid voort, als van een uit het niets opduikende vrouwenstem, een klaaglijke cello of een zingende zaag. Zo ongelofelijk was de werking van het met losse handen bespeelde instrument, dat Hoffman mensen uit het publiek op het podium noodde om het wonder van de theremin zelf te ondervinden.

,,De theremin is het enige muziekinstrument dat bespeeld wordt zonder het aan te raken,'' zegt Fay Lovsky, die de theremin leerde kennen via synthesizer- en thereminbouwer Robert Moog en die zich na de nodige zelfstudie de beste thereminspeelster van Nederland mag noemen. ,,De noten hangen in de lucht. Je moet ze er op je gehoor uit plukken. Alle andere instrumenten hebben iets tastbaars: kleppen, snaren of een keyboard. Als je het bij pianospelen even niet weet, kan het gebeuren dat je vingers automatisch verder spelen. Dat zogenaamde spiergeheugen ontbreekt bij de theremin. De handen bewegen in een soort onzichtbare zeepbel rond twee antennes die verbonden zijn met oscillatoren en je moet elke keer maar weer afwachten waar je een bepaalde noot kunt vinden. Elke keer als het instrument vervoerd wordt, verandert die zeepbel.''

De aetherphon, zoals de theremin aanvankelijk heette, werd begin jaren twintig uitgevonden door de Russische natuurkundeprofessor Lev Sergeivitch Termen (1896-1993). Lenin bemoeide zich persoonlijk met de ontwikkeling van het instrument, overtuigd als hij was van de belangrijke rol die noviteiten op het gebied van electronica zouden gaan spelen in de machtsverhoudingen van de twintigste eeuw. Lev Termen demonstreerde zijn uitvinding met veel succes tijdens uitverkochte Europese concerttournees. Hij bracht onder meer De Zwaan van Saint-Saëns ten gehore. In 1927 vestigde hij zich in New York, waar hij contacten onderhield met Einstein, Rachmaninoff en Toscanini. Hij veramerikaniseerde zijn naam tot Leon Theremin en gaf zijn uitvinding in licensie aan de radiofabrikant RCA. Die liet ongeveer tweehonderd theremins van de lopende band rollen, voordat men tot de slotsom kwam dat het instrument minder geschikt was voor huiskamergebruik omdat het, anders dan gitaar of piano, honderden uren studie en een bijna absoluut gehoor vergt om er een zuivere melodie op te spelen.

De KGB

In New York ontmoette Theremin de jonge Russische violiste Clara Rockmore (geboren Reisenberg), die zich onder zijn hoede ontwikkelde tot een virtuoos thereministe. Het leven van Leon Theremin nam een verrassende wending toen hij in 1945 door de KGB uit zijn New-Yorkse atelier werd ontvoerd en teruggebracht naar Rusland. Na een periode in een Siberisch werkkamp waar hij bij de aanleg van spoorlijnen te werk werd gesteld, dwong men hem om afluisterapparatuur voor de KGB te ontwikkelen. Toen een Russisch tijdschrift in 1951 een artikel over de stand van zaken in de elektronische muziek publiceerde, kwam de naam Lev Termen daar niet in voor. Pas in 1977 werd hij door een correspondent van de New York Times herkend in Moskou. Na een moeizame rehabilitatie kon Termen op zeer hoge leeftijd terugkeren naar New York, waar zijn tragische levensverhaal door Steven M. Martin werd opgetekend in de televisiedocumentaire Theremin, An Electronic Odyssey.

,,In zekere zin is de theremin vergelijkbaar met de zingende zaag, die je ook allen op je gehoor kunt bespelen. Pas toen ik Clara Rockmore bezig zag in Steven Martins film, kreeg ik in de gaten hoe het werkelijk moest. Tot die tijd prutste ik maar wat aan,'' zegt Fay Lovsky.

In afwezigheid van Leon Theremin wierp Clara Rockmore zich met haar virtuoze vertolkingen van Rachmaninoff, Tsjaikovsky en Ravel op als pleitbezorgster van de theremin als serieus (klassiek) muziekinstrument. Het spookachtige geluid kreeg echter een geheel andere toepassing toen de filmindustrie van Hollywood de theremin ontdekte. In The Lost Weekend (1945) stond het verontrustende tremolo van de theremin voor de staat van geestelijke verwarring waarin hoofdrolspeler Billy Wilder zich onder invloed van alcohol bevond, en na The Day The Earth Stood Still (1951) was geen science fiction-film compleet zonder de intergalactische zweefgeluiden van de theremin. Doorslaggevend voor de adembenemende suspense in Alfred Hitchcocks Spellbound (1945) waren de aanzwellende thereminklanken op momenten dat Gregory Peck door onheilspellende visioenen werd bevangen, in de kwetsbare nabijheid van tegenspeelster Ingrid Bergman.

Toen filmcomponist Miklos Rozsa in opdracht van Hitchcock op zoek ging naar een professioneel thereminspeler, was Dr. Samuel J. Hoffman de enige die als zodanig bij de muzikantenvakbond stond ingeschreven. Groot was Rozsa's verbazing, toen bleek dat Hoffman zijn razend moeilijke partijen probleemloos van bladmuziek kon aflezen en meespelen. De score leverde Spellbound een Oscar op en Samuel Hoffman werd een veelgevraagd solist. Met het orkest van Les Baxter en op muziek van componist Harry Revel maakte hij een drietal legendarische 78 toeren-albums waarvan de tweede, het door parfumhuis Corday gesponsorde Perfume Set To Music, in de kerstweek van 1948 boven Bing Crosby's Merry Christmas aan de top van de Amerikaanse albumlijst eindigde. Met het eraan voorafgaande Music Out Of The Moon (1947) en de opvolger Music For Peace Of Mind (1950) groeide Perfume Set To Music uit tot een standaardwerk van de zogenaamde lounge-muziek, de oervorm van easy listening die onlangs weer volop in de belangstelling stond door de easy tune-rage.

Pophoek

,,Het is mij een raadsel,'' zegt artists & repertoire-man Gert-Jan Blom van het Nederlandse Basta-label, ,,waarom de oorspronkelijke platenmaatschappijen Capitol en RCA deze historisch belangrijke platen toen niet heruitgebracht hebben. Zeker als je bedenkt hoe vaak er tegenwoordig vanuit de pophoek aan de theremin wordt gerefereerd. Behalve een nogal saaie cd met afgekloven klassieke stukken van Clara Rockmore was er tot nu toe geen enkele mooie thereminplaat op de markt.''

Gert-Jan Blom, zelf muzikant in het filmorkest The Beau Hunks, is oprecht trots op het voorbeeldig gedocumenteerde cd-boxje dat Basta van bovengenoemde Samuel Hoffman-platen uitbrengt. ,,De theremin is een geniaal en revolutionair instrument, dat een enorme discipline vereist voordat je er iets fatsoenlijks op kunt spelen. Deze platen zijn het bewijs dat de theremin niet alleen grappige geluidseffecten kan voortbrengen, maar dat het als melodie-instrument vergelijkbaar is met een viool of een hobo. Alleen klinkt de theremin wat mysterieuzer.''

De mysterieuze klankkleur inspireerde Brian Wilson van The Beach Boys om de soepele glissandi van de theremin te gebruiken in zijn `vestzaksymfonie' Good Vibrations (1966). Sindsdien dook het instrument sporadisch op in de popmuziek, van de space-geluiden uit 2000 Light Years From Home van de Rolling Stones tot het klankorgasme in het tussenstuk van Led Zeppelins Whole Lotta Love en van de sirenegeluiden bij de Jon Spencer Blues Explosion tot het melancholiek gejammer in Portisheads Mysterons, al is die laatste theremin afkomstig uit de sampler. Bij Jean Michel Jarre, Fishbone, Kitaro, Cornelius, het Franse duo Air en de Nederlandse groep The Gathering werden theremins op het podium gesignaleerd. Na de Pixies en de surfgroep Man... Or Astro-Men? zijn Pavement, Supergrass en Paul Weller recente toevoegingen aan de lijst van cd-opnamen van theremin-minnende popartiesten. Fay Lovsky speelde onder meer theremin bij het filmorkest The Magnificent Seven en is ervan overtuigd dat het thema van de eerste Star Trek-reeks, hoewel gezongen door een damessopraan, eigenlijk bedoeld was voor theremin. Onlangs werkte Lovsky op uitnodiging van Riccardo Chailly mee aan de opname van de cd Shostakovich: The Film Album waarop ze de stormachtige thereminpartij vertolkt die Dmitri Shostakovich in 1929 componeerde voor de eerste Russische geluidsfilm.

Een origineel exemplaar van de RCA-theremin staat in het Haags Gemeentemuseum maar, zo vertelt Fay Lovsky spijtig, dat instrument werkt niet omdat er een verkeerde stekker aan zit, die omwille van de authenticiteit niet vervangen mag worden. De belangrijkste voorvechter van de wereldwijde verspreiding van de theremin is Robert Moog, die via zijn verkoopmaatschappij Big Briar zowel nagebouwde houten theremins (model oude radio op pootjes) als een handzaam transistormodel (de Etherwave) aanbiedt.

Het wapperen met de handen boven een theremin heeft iets magisch en roept ongeloof bij het publiek op, weet Fay Lovsky. ,,Afgelopen zomer speelde ik op een feestje waar ik weer eens geconfronteerd werd met Hollandse nuchterheid. Niemand geloofde dat ik daar echt muziek aan het maken was. Ze vonden het wel een leuke act, zoals ik daar stond te dansen en te zingen. Dat ìs geen dansen en zingen, moet ik in zo'n geval uitleggen, dat komt wel degelijk uit dat apparaat!''

Dr. Samuel J. Hoffman and the Theremin: Music Out Of The Moon, Perfume Set To Music en Music For Peace Of Mind (Basta 30-9093-2). Fay Lovsky speelt theremin op de cd's La Bande Dessinée (Basta 90302), Numbers (Basta 90692) en op Shostakovich: The Film Album (Decca 460 792-2) van het Concertgebouworkest o.l.v. Riccardo Chailly.

Het spookachtige geluid kreeg een heel andere toepassing in films als `Spellbound' en `The lost Weekend'