Criminelen: van godfather tot netwerker

Als uitvloeisel van de parlementaire enquête opsporingsmethoden verscheen deze week een rapport over de stand van de criminaliteit in Nederland. Waar zijn de `godfathers' van weleer gebleven?

K. Langendoen, ex-chef van de Criminele Inlichtingendienst (CID) in Haarlem, ,,rolde van de bank af''. Hij hoorde van het onderzoek Criminaliteit in Nederland, dat deze week verscheen. ,,In mijn tijd lagen er dikke rapporten van de CRI (Divisie Centrale Recherche Informatie, red.) over hechte criminele organisaties. En nou zijn ze zeker allemaal opgelost in het niets?''

Jarenlang waren geldverslindende opsporingsonderzoeken gericht op criminele organisaties met een hechte piramidestructuur. Bovenaan: een kleine top van bazen, met een eigen gedragscode, een taakverdeling volgens vaste patronen en een sanctiesysteem. ,,En met geldelijk gewin als doel, en met corrumperende contacten in de bovenwereld'', zegt Langendoen. ,,Ik ken het rijtje criteria waarmee we werkten nog uit mijn hoofd.''

Een opmerkelijke conclusie in het nieuwe rapport, geschreven door het onderzoekscentrum WODC van het ministerie van Justitie, is dat dergelijke organisaties nu ,,eerder uitzondering dan regel'' zijn. De `godfather' aan de top die de verschillende `divisies' in het gareel houdt is verdwenen. Langendoen: ,,Maar hoe kan het dan dat ik steeds vaker over liquidaties lees?'' Volgens de onderzoekers is nu vaker sprake van wisselende samenwerkingsverbanden. De crimineel is netwerker geworden.

Waar zijn de grote bazen? Klaas Bruinsma is vermoord; Charles Z. en `de Hakkelaar' Johan V. kregen respectievelijk vijf en vijfenhalf jaar cel. Bruinsma's vermeende opvolger Etienne U. loopt weer vrij rond. Hij gold jarenlang als schoolvoorbeeld van van een `godfather', met een advocaat uit de bovenwereld als `consiglieri' aan zijn zijde en een hechte organisatie onder zich. Het moest allemaal nog wel bewezen worden: dertig miljoen gulden kostte het jarenlange onderzoek naar Etienne U.

Langendoen liet samen met zijn collega J. van Vondel tonnen softdrugs importeren door een informant om zo door te dringen tot Etienne U. Het leidde tot de IRT-affaire, de enquête opsporingsmethoden en strenge regels voor de opsporing. Om de twee jaar zou voortaan worden gerapporteerd over de stand van de criminaliteit – in het recente WODC-rapport gebeurt dat voor het eerst. Na de IRT-affaire moest een nieuw team `schone' bewijzen verzamelen tegen Etienne U. Vorig jaar veroordeelde de Amsterdamse rechtbank U. tot zes jaar cel. Maar in oktober, nog tijdens behandeling van de zaak in hoger beroep, werd hij op vrije voeten gesteld. Het hof lijkt niet te verwachten dat bewezen wordt dat U. inderdaad aan het hoofd stond van een internationaal syndicaat. Gisteren is het requisitoir uitgesproken.

Waren er ooit wel godfathers in Nederland? Officier van justitie F. van Straelen, die Etienne U. vorig jaar voor de rechtbank bracht: ,,Op advies van mijn voorlichter geef ik geen commentaar op de bevindingen van het WODC.'' R. van Randwijck, voormalig procureur-generaal in Amsterdam: ,,Het is een vraag die ik niet eens meer stel.'' Als gevolg van de IRT-affaire moest Van Randwijck het veld ruimen. ,,Een topcrimineel is als een libero in het voetbalveld'', zegt hij. ,,Die zal zich nooit laten vastleggen in bepaalde structuren. Het gaat erom dat je hem pákt. De methodes van vóór Van Traa zijn daarom nog steeds volstrekt terecht. Het ontbrak alleen aan controle.'' Van Randwijck studeert tegenwoordig muziekwetenschappen in Utrecht. In de trein komt hij regelmatig oud-collega's tegen. ,,Zij zeggen dan: Rutger, er is geen bal veranderd.'' Het WODC-rapport lijkt na tien jaar `hasjoorlog' te willen ,,kalmeren'', zegt Van Randwijck. ,,Maar de hamvraag blijft: wat doe je met al die analyses? Wie durft zijn nek uit te steken om het gezag te handhaven?''

,,Nee, we hebben het niet jaren bij het verkeerde eind gehad'', vindt voormalig CRI-directeur J. Wilzing. Voor de commissie Van Traa noemde hij nog het aantal van honderd ,,hooggeorganiseerde'' groepen criminelen. Maar toen, zegt Wilzing nu, was informatie over criminele organisaties gebaseerd op gegevens van de Criminele Inlichtingendiensten (CID's). ,,Onstabiele informatie.'' Wilzing, nu korpschef van de regiopolitie IJsselland, zat namens de raad van hofdcommissarissen in de begeleidingscommissie van het WODC-rapport. ,,Voor dit rapport is grondige studie gemaakt van afgeronde dossiers'', zegt hij beslist. ,,Die dossiers hebben allemaal tot een rechtszaak geleid. Het is hardere informatie dan die van destijds.''

Toch, zegt Wilzing: ,,Eind jaren '80 wáren er hechte criminele organisaties. Wat daarna gebeurde, zou ik een kwestie van evolueren willen noemen.'' Onder het motto `niets menselijks is de crimineel vreemd' stelt hij dat criminele organisaties zich in enkele jaren ontwikkelden zoals het bedrijfsleven. De `platte organisatie' raakte overal in de mode, dus waarom niet onder criminelen?

,,De oude organisaties bestaan nog wèl'', zegt Langendoen. Hij verloor zijn baan, werd vorig jaar met collega Van Vondel veroordeeld wegens meineed tegenover de commissie-Van Traa. Maar het contact met een aantal oud-collega's die in functie bleven heeft hij hersteld. Langendoen: ,,Zij zeggen het óók: Het gaat erom dat je ze met de huidige opsporingsmethoden niet kunt pakken.''

,,Een kip-of-ei-discussie'', noemt het hoofd van het landelijk rechercheteam W. van Gemert dat. ,,Het beeld van de criminaliteit en hoe je die mag opsporen beïnvloeden elkaar natuurlijk.''

Onderzoek, gericht op het oprollen van een bende als geheel, kan vaak beter vervangen worden door een methode van ,,korte klappen'', suggereren de WODC-onderzoekers. Door bijvoorbeeld witwassers aan te pakken, zijn criminele netwerken te verzwakken. Het landelijk rechercheteam werkt al twee jaar zo, zegt Van Gemert. ,,We zoeken de dienstverleners van criminelen, de specialisten.'' Op grond van de MOT-wetgeving (Melding Ongebruikelijke Transacties), zijn zij vaak ,,achterover te trekken'', ofwel aan te pakken. Van Gemert verwacht dat met name het financiële rechercheren, een specialisme van zijn team, de methode van de toekomst wordt om boeven te vangen: ,,Laatst is in Rotterdam dankzij financieel recherchewerk al een witwasser veroordeeld tot vier jaar cel.'' En dat is twee jaar meer dan `Don' Etienne U. mogelijk te wachten staat.