Breda haalt water terug naar centrum

In de jaren zestig werd in het centrum van Breda de haven gedempt. Er kwam een ringweg voor in de plaats. Nu komt de haven waarschijnlijk terug.

,,Cultuurbarbaren maakten in de vijftiger jaren de dienst uit in de stad'', zegt drs. Jac van Hooydonk (70), die nog steeds gefrustreerd terugdenkt aan het dempen van de Bredase haven, nu 35 jaar jaar geleden. ,,De toenmalige burgemeester Kortman zei dat Breda aan een hartinfarct leed, omdat de binnenstad niet toegankelijk genoeg zou zijn voor auto's.'' De haven moest wijken en er moest een ringweg worden aangelegd. Nu komt de haven waarschijnlijk terug. Van Hooydonk: ,,Ongelooflijk, ik ben dolgelukkig.''

De plannen om de gedempte haven weer uit te graven, nemen concrete vormen aan. Het stadsbestuur maakte vorige week bekend dat de haven is opgenomen in het voorlopige ontwerp van de Oost-Westflank, de ring rond het historische stadshart. In mei worden de plannen voorgelegd aan de gemeenteraad. Als die instemt wordt met het werk begonnen in 2002, wanneer Breda viert dat het 750 jaar stadsrechten heeft. De kosten worden geraamd op ruim 35 miljoen gulden.

In de vroege Middeleeuwen ontwikkelde Breda zich tot een volwaardige nederzetting, die in 1252 stadsrechten verwierf. In de achttiende eeuw werd Breda de tweede handelsstad van Brabant waar ongeveer 3.000 schepen per jaar aanlegden. Tot 1827 had de stad een open doorvaart naar de Zeeuwse en Hollandse wateren. Er waren lijndiensten naar de belangrijkste handelssteden.

Het dempen van de historische haven in 1964 wordt gezien als een algemeen erkende fout. ,,Destijds heersten andere ideeën'', zegt wethouder L. van Beusekom-Nix (stedelijke ontwikkeling, VVD). ,,Parkeergarages en brede, grauwe asfaltwegen naar het centrum waren in trek.''

Eind jaren dertig werd het water door de binnenstad afgedamd doordat een deel van de Mark, de rivier die door de stad stroomt, werd gedempt. Hiermee verdween het stromend water uit de haven. Dat leidde tot veel klachten over stank, vooral omdat het riool rechtstreeks uitkwam in de haven. Demping van de haven kwam in zicht.

Van Hooydonk richtte in 1957 als lid van de Heemkundige Kring het Comité Behoud Binnenstad op om demping te voorkomen. Bij voorbaat een kansloze missie, zegt de historicus nu. ,,De voorzitter van de Heemkundige Kring was kandidaat om een belangrijke ambtelijke functie te vervullen.'' Vol wrokgevoelens stuurde Van Hooydonk zijn verslagen naar het lokale dagblad. Het mocht niet baten. ,,Er waren te weinig zwaargewichten die tegengas gaven.''

Volgens Van Hooydonk heeft Breda historisch gezien veel te danken aan het water van de Mark, de levensader van de stad. ,,Het leven hing af van het water dat er doorstroomde en dat breek je dan toch niet af'', zegt hij. ,,In die jaren deden ze dat structureel echter wel. In Utrecht braken ze singels af en in Den Bosch had men plannen de Dieze, die dwars door de stad loopt, dicht te gooien.''

Nu zijn de inzichten totaal veranderd. ,,De belevingswaarde en verblijfskwaliteit moeten worden opgekrikt'', zegt wethouder Van Beusekom. Ook het stromend water in de stad komt terug, omdat de haven de rivieren Mark en Aa verbindt. Omdat de nieuwe haven moet worden afgestemd op de huidige verkeerssituatie zal de breedte 25 meter zijn. De oude haven was 34 meter breed. Om dichtbij het water te kunnen komen, wordt aan één kant een lage kade aangelegd.

Architectonisch vormgever E. Koreman, tevens voorzitter van de Stichting Bewoners Stadshart Breda, is door het stadsbestuur gevraagd mee te denken over ,,de concretisering van de waterwens''. Koreman gooit de plannen in een tegenontwerp fundamenteel om. Hij gaat uit van het water en bekijkt daarna hoe de infrastructuur kan worden ingevuld. De kunstenaar pleit voor het terugbrengen van de oude rivier die langs de middeleeuwse kern van de stad stroomde en waaraan `Breed-Aa' zijn naam te danken heeft. ,,We moeten de rivier herstellen en niet alleen de haven terugbrengen.'' Hoe wil Koreman de verkeersdrukte oplossen? ,,De ruimtevretende auto's moeten op loopafstand van de oude kern worden geparkeerd.'' Deze wandeling ervaart Koreman als ,,genieten en beleven'' van de stad.

Het stadsbestuur vindt zijn plannen te revolutionair en redeneert vanuit de bestaande wegenstructuur, die onveranderd blijft. Daarna wordt bekeken wat er voor het water overblijft. Wethouder Van Beusekom: ,,We beginnen met de haven en kunnen later altijd nog verder.''

Een breed gesteunde politieke weerstand tegen het openleggen van de haven is er niet in het Bredase. Uitsluitend de SP en Breda Vooruit, oppositiepartijen, zullen tegenstemmen. ,,Het is pure kapitaalvernietiging. Die smak geld geef ik liever uit aan bijzondere bijstand in de wijken'', zegt SP-fractievoorzitter J. Kwisthout. Zijn collega C. Verpaalen (Breda Vooruit) spreekt van geschiedvervalsing: ,,Wanneer je iets wilt restaureren, moet je het in de oude staat terugbrengen en niet een haventje aanleggen dat maar de helft is van de oude. Dan produceer je iets onechts.'' De overige fracties vinden het plan aanvaardbaar, maar zetten vraagtekens bij de financiering. Wethouder Van Beusekom rekent op provinciale, landelijke en Europese subsidie.

Onder de brede weg die moet wijken voor de haven, ligt een parkeergarage. Van Hooydonk staat voor het Spanjaardsgat en kijkt naar de Tolbrug, het gebied waartussen de haven moet komen. ,,Dit beeld maakt me kotsmisselijk'', zegt hij vol frustratie. ,,Gelukkig komt daar verandering in.''

    • Miel Timmers