Krassen en strepen

Waarom gaat een kind tekenen? En misschien nog veel wonderbaarlijker: waarom gaat een chimpansee tekenenen? Op de interessante tentoonstelling Apenkrabbels & Kinderschrift in het Scryption in Tilburg worden deze vragen niet beantwoord, maar je wordt wel aan het denken gezet. En na afloop kijk je ook nooit meer onverschillig naar zo'n gekraste tekening van heel kleine kinderen waarin nog geen echte vormen te onderscheiden zijn. Op weg naar Tilburg dacht ik nog: `Apentekeningen, het zal wel'. Maar mensapen werken even geconcentreerd als kleine kinderen aan een tekening. En zelfs de resultaten lijken op elkaar. Op de tentoonstelling hangen de tekeningen naast elkaar en zonder bijschriften zou ik ze niet uit elkaar hebben gehouden. Er lijkt meer aan de hand dan gimmicks of kunstjes.

Wat bezielt een aap (en een kind) om kleur en strepen aan te brengen op papier? In de duidelijke bijschriften op de tentoonstelling en in de video van het VPRO-programma Noorderlicht over aaptekeningen die in het Scryption te zien is, wordt nogal de nadruk gelegd op de vraag of de tekeningen `bewust' worden gemaakt en of er dus werkelijk sprake is van `creativiteit'. Maar dat lijkt me nogal wiedes. Een aap houdt meestal goed rekening met de rand van het papier, zo blijkt. En als er van te voren vierkanten of lijnen op het vel papier worden aangebracht, laat een aap zijn tekening er behoorlijk door beïnvloeden. Hij doet niet zomaar wat. En het belangrijkste is misschien wel de indrukwekkende concentratie die sommige apen aan de dag leggen bij het tekenen. Als dat al niet als `bewust' mag gelden.

Interessanter is de vraag of apen (en kinderen) uit zichzelf gaan tekenen. Maar die vraag komt in Tilburg niet aan de orde. Op de video is in een hilarische scene te zien hoe een hoogleraar en zijn medewerker een chimpansee, Lana (3), willen laten tekenen met een computerstift zodat ze elke beweging van de actie kunnen vastleggen en vergelijken met de bewegingen van jonge kinderen. Maar Lana heeft er totaal geen zin in. Pas na een halve dag gedoe zet ze wat lijnen op papier. Het resultaat is te zien op de tentoonstelling. Niet eens gek gedaan.

Jammer genoeg wordt in de tentoonstelling amper aandacht besteed aan de kleuren waarin de tekeningen worden gemaakt. De keuze van een nieuwe kleur lijkt me een nogal bewuste handeling voor een aap (en een jong kind). Bestaan er bijvoorbeeld individuele verschillen in kleurgevoeligheid? Als een vroege kinder- of een apentekening echt mooi te noemen is, komt dat vrijwel altijd door de kleuren. Van fraaie lijnen moet een aap of een kind het niet hebben. Helaas schijnt er in apentekeningen inmiddels een levendige handel te zijn ontstaan, in dierentuinen en op Internet, waardoor de verleiding groot zal zijn om het kleurgevoel van de artistieke gorilla enigszins te manipuleren. Maar het grootste deel van de apentekeningen in Tilburg komt voort uit wetenschappelijke projecten, waar die neiging (hopelijk) niet zal bestaan.

De nadruk in de tentoonstelling ligt op de vroegste kindertekeningen (tot een jaar of drie), wanneer om anatomische redenen alleen al de overeenkomst tussen humane en non-humane primaten het grootst is. Zowel kleine kinderen als apen kunnen het krijtje of potlood alleen in de handpalmgreep vasthouden, waardoor ze geen gebruik kunnen maken van fijnmotorische vingerbewegingen. Een kind leert de pincet-greep later wel, een aap nooit. Veel typische kinder- en chimpansee-tekeningen worden vanuit de schouder gemaakt.

De ondertitel: 'De creatieve oorsprong van het schrijven' is er een beetje met de haren bijgesleept. Er zijn wel een paar tekeningen te zien waar kinderen al op hebben geschreven. Ook hangen er wat nagetekende letters. En inderdaad, de fijne schrijfmotoriek zal allicht baat hebben bij oefening door tekenen. Maar als er iets uit de tentoonstelling blijkt, is dat de zeer jonge mens en de mensapen bezig zijn met dingen die niet echt lijken op wat de volwassen homo sapiens bezielt. Pas wanneer een kind figuren gaat tekenen (rond het derde jaar) komt het schrift een beetje in beeld. En dan nog: binnen de menselijke geschiedenis is de uitvinding van het schrift (ca 5.000 jaar geleden) een erg late ontwikkeling. Van onze evolutionaire neven de chimpansees hebben we al zes miljoen jaar geleden afscheid genomen. Maar goed, dankzij de (nogal dunne) connectie met het schrift past de tentoonstelling wel in het 'Jaar van het handschrift' waarbinnen ook nog andere tentoonstellingen zullen worden georganiseerd in het Scyption, het Schoolmuseum en het Museum van het Boek.

Expositie `Apenkrabbels & Kinderschrift. De creatieve oorsprong van het schrijven'. Scryption, Spoorlaan 434A, Tilburg (vlakbij het station). T/m 9 mei. Toegang ƒ6, kinderen ƒ4, MJK gratis. Inl. 013-5800818.