Een retourtje Zoetermeer

Gratis advies voor beursfraudeurs: neem een retourtje Zoetermeer. Ga gewoon eens kijken. Het witte bord bij de gevangenis biedt hoop, want daarop staat: `Het is onze plicht degenen die aan onze zorg zijn toevertrouwd humaan te behandelen en een goede terugkeer in de samenleving te bevorderen'.

Helaas zijn er zetfoutjes in de tekst geslopen. Het woord `humaan' moet vervangen door `sober'. Voor de goede terugkeer `in de samenleving' moet je lezen `in het criminele milieu', want resocialisatie heeft afgedaan. Het heet een ouderwets of onhaalbaar ideaal.

Volgens onderzoek is de publieke opinie verhard. Resocialisatie wordt steeds vaker bijzaak genoemd. Als doel van een straf vindt men vergelding van misdaden steeds belangrijker. En dus is ook politiek Den Haag tot inkeer gekomen.

Sober is het toverwoord. In de gevangenissen is het accent verlegd van recreatie en resocialisatie naar arbeid en standaardregime. Nieuwe gevangenissen, zoals die in Zoetermeer, staan in het teken van meer techniek en minder personeel. Dat kan door een nieuwe bouwstijl, de zogeheten kruisbouw met een geavanceerd cameracircuit. Daarbij vormen de cellengangen een kruis met bewakingsposten op de kruispunten.

Nieuwe gevangenissen krijgen een `starterskorting'. Zij kunnen met minder geld toe, meent Den Haag: er werken toch jonge, dus relatief goedkope, bewaarders? Dat zal best, maar onervaren personeel heeft (dure) scholing nodig.

Het moest sober, het werd sober. Dat betekent, zeggen gedetineerden, dat je van alles minder krijgt. Meer dan voorheen zit je in je eentje op cel. Er wordt beknibbeld op activiteiten, op luchten, op sport en op studie. Een vak leren lijkt voor steeds minder gedetineerden weggelegd.

Er waait een strakkere wind. Voorheen konden gedetineerden kiezen uit een ruim aanbod van activiteiten. Nu is er een standaardregime. Ze hebben de keus tussen werken of op cel. Zo begint de moderne gevangenis de trekken te vertonen van de boefjesfabrieken van weleer. De moderne bajes is een vergadercentrum van criminelen om de betere strategieën te bespreken. En het worden er steeds meer. In vijf jaar tijd is het aantal gedetineerden met eenderde gegroeid tot een kleine twaalfduizend. Gek genoeg bestaan over recidivisten geen betrouwbare cijfers. Niemand weet hoeveel retourtjes Zoetermeer er zijn.

Ook het personeel merkt de gevolgen van de Paarse versoberingsoperatie. ,,We kunnen de gevangenen goed verzorgen, maar tijd voor een babbel hebben we niet meer'', zegt het Zoetermeerse staflid dat een rondleiding geeft. Het loopt tegen twaalf uur 's middags, de gevangenen lunchen op cel. Het gebouw doet vreemd leeg aan. Werkzalen, bibliotheek en sportzaal zijn verlaten. Enkele bewaarders dolen rond door lange gangen met sluizen en sloten. De gangen zijn beklemmend leeg, even beklemmend als de maatschappelijke stilte rondom gedetineerden. Het staflid vraagt zich af waarom geen enkele parlementariër een kijkje komt nemen. Dan zouden ze zien met welke problemen ze worden geconfronteerd.

Bewaarders krijgen steeds vaker met agressie van gedetineerden te maken. De budgetten zijn afgeknepen, de werkdruk toegenomen en het personeel wordt geconfronteerd met nieuwe problemen: de gevangenispopulatie is veranderd. Hoe om te gaan met Ghanezen die geen Nederlands spreken? Met verslaafden die onderling drugs verhandelen, of met psychotische gedetineerden die medicatie weigeren en af en toe stevig ontremmen?

Uit drie recente rapporten blijkt dat het aantal gedetineerden met psychische stoornissen toeneemt. Naar schatting lijdt tien procent aan vergaande psychische en persoonlijkheidsstoornissen, waardoor zij eigenlijk niet geschikt zijn voor detentie. Zulke berichten worden ter kennisgeving aangenomen, terwijl je zou verwachten dat zulk alarmerend nieuws breed wordt uitgemeten. Misschien moeten we wachten op de beursfraudeur die een schokkend boek schrijft over zijn bajestijd: tussen gekken en gajes, tussen psychisch gestoorden en verslaafden die het, grosso modo, zonder deskundige hulp moeten stellen. Sober betekent ook dat verslavingszorg in gevangenissen luxe is, een voetnoot in de begroting. Psychiaters zijn onbetaalbaar en de reclassering binnen de gevangenismuren zit er voor de sier.

Wat jammer dat veel van onze politici kortzichtig en laf zijn, te laf om de tijdgeest te weerstaan. Om resocialisatie op de agenda te zetten, al roept het volk om strenge straf.

Eigenlijk is het niet te vatten: de bestrijding van criminaliteit staat hoog op de politieke agenda, maar aan criminelen wordt de kans ontnomen op een goede terugkeer in de samenleving. In de discussie over criminaliteit ontbreekt de behandeling van criminelen. En dat is niet terecht.

Welbeschouwd is resocialisatie geen mooi ideaal, maar bittere noodzaak. Als we een veilige samenleving willen, moet de overheid iets doen met haar criminelen – om op zijn minst een poging te wagen om recidive te voorkomen.

    • Stella Braam