Een dagje naar Soweto

Wie de wildparken en wijnfeesten wel gezien heeft in Zuid-Afrika, kan bij Durban, Johannesburg en Kaapstad een excursie maken door een township. Langs krotten, villa's en het museum van Winnie Mandela.

Op de markt van het zwarte township Khayelitsha, bij Kaapstad, zwaait een Xhosa slagerin vervaarlijk met een grote homp lillend vlees van onbekende origine. Het zou een koeienmaag kunnen zijn, maar ook de restanten van een varken. Op een tafeltje van roestig golfplaat ligt een overlangs doormidden gekloven schapenkop, duidelijk herkenbaar aan de plukken wol. De slagersdochter is belast met het wegmeppen van de vliegen die op deze warme zomerdag in februari hun middagmaal komen halen. Wie op excursie is in een township in Zuid-Afrika dient over een sterke maag te beschikken.

Tegenover de slagerij is de brouwerij gevestigd: hier verkoopt men grote plastic biervaten en de ingrediënten voor het brouwen van umqombothi: dik, troebel en zurig bier. Onder de bewoners zelf is de naam `kafferbier' blijven hangen, niemand die maalt om de politiek volkomen incorrecte term. De buren van de bierbrouwers handelen in groente & fruit, onder de welluidende klanken van zwarte koormuziek. N'tando yakho mayenziwe... klinkt het met de lange uithalen en de vele klikklanken van de Xhosataal: `Uw koninkrijk kome, Uw wil geschiede'.

Een excursie door een township is een must voor een ieder die verder wil kijken dan de wildparken, een diner met carpaccio van struisvogel in balsamico saus of een wijnfeest in Paarl. Hier zie je de andere kant van Zuid-Afrika: de onwaarschijnlijke krotten, die bestaan uit niet meer dan wat aan elkaar gespijkerde planken en een golfplaatje, de overvolle pensions waar zes volwassenen een kamer van 2 bij 3 delen, de alcoholisten die apathisch op elkaar klitten bij de drankwinkel, de mini-huisjes die sinds enkele jaren beschikken over elektriciteit en een latrine.

De meest populaire bestemming bij struggle toeristen is Soweto, veertienhonderd kilometer noordoostelijk van Khayelitsha en met naar schatting 1,5 miljoen inwoners het grootste township van Zuid-Afrika. De meest geëngageerden kunnen terecht bij Imbizo Tours. Deze organisatie gaat er prat op het enige reisbureau te zijn dat herinvesteert in Soweto. Imbizo verschaft beurzen aan studenten uit arme milieus en heeft een crèche voor loslopende kinderen opgezet. Bezoekers zijn verplicht snoep of ,,alles wat u kunt missen'' mee te nemen. Imbizo regelt ook overnachtingen in Soweto, naar keuze bij een arme dan wel rijke familie. Want ook die zijn er in Soweto, dat is uitgegroeid tot een zwarte stad in al haar verscheidenheid. Er zijn chique wijken, waar de zwarte elite luxueuze villa's bezit; er zijn buurten met keurige, maar piepkleine eengezinswoningen. En onderaan de ladder vind je de `plakkerskampen': de onofficiële woonoorden waar mensen onder bitter armoedige omstandigheden in krotten wonen.

Het minibusje van Jimmy's Face to Face Tours houdt op deze lome zondagmiddag stil tussen hutten van golfplaten en kartonnen dozen in een van de nederzettingen. Een klein meisje in een T-shirtje dat meer gat dan stof is, steekt haar hand uit om een paar muntjes te vangen. Ze trekt een pruillip en zegt please - tegen zoveel charme is geen portemonnee bestand.

Even verderop stroomt, tussen twee donderbuien door, de rooms-katholieke kerk Regina Mundi zoals elke zondag vol met gelovigen: een bonte stoet van kleurig geklede moekes en mannen in pak. Francina, helderblauwe jurk en witte hoofddoek, is een trouwe kerkgangster. ,,Ik kwam hier al in de jaren zestig ten tijde van de apartheid'', zegt de oude dame, ,,en er is geen reden om nu minder te bidden, hoor.''

Regina Mundi was ten tijde van `de strijd' een van de toevluchtsoorden van activisten. Soweto als geheel was in die dagen - minder dan tien jaar geleden - brandhaard en symbool van verzet. Dat verleden vormt nu de kern van de toertochten door het township. Op het nabijgelegen Vrijheidsplein in de wijk Orlando West is voor Hector Peterson, het eerste dodelijke slachtoffer van de beroemde scholierenopstand van 1976, een monument opgericht. Grote bedrijvigheid, er zijn net drie busjes toeristen uit Scandinavische landen aangekomen. Ze kijken eerbiedig naar de roodbruine tombe en lezen: ,,Voor alle helden en heldinnen die hun leven gaven voor vrijheid, vrede en democratie.'' Aan de andere zijde van het monument is de foto gegraveerd die op ieders netvlies bleef hangen in die dagen: een stervende, bebloede Hector in de armen van een rennende medescholier, met Hectors zuster aan hun zijde.

Ironisch genoeg is Orlando West ook de buurt waar de `vrijheidsstrijd' vreselijk ontspoorde in de persoon van Winnie Mandela. Vanuit haar huis voerde Winnie eind jaren tachtig een waar schrikbewind tegen iedereen die haar niet welgezind was. Tot groot ongenoegen van haar ex, president Mandela, heeft Winnie zich zelf gekroond tot `Moeder van de Natie' en van de woning die ze samen met hem bewoonde een `strijdmuseum' gemaakt. Sommige gidsen scheppen er groot genoegen in bezoekers mee te nemen naar het museum en dissen smeuïge verhalen op over haar morele verval. Men kan ter plekke een stopflesje aarde kopen voor 50 rand (16 gulden) met als opschrift `heldengrond'.

Grootste attractie van Imbizo is de nachtelijke kroegentocht van shebeen (het roemruchte zwarte huiskamercafé) naar shebeen. De inwoners van Soweto houden van een praatje en een grap en niet te vergeten van hun jazzmuziek: de oude vertrouwde klanken van Hugh Masekela of de nieuwkomer Bayete, wat u maar wil. Dit is Soweto op zijn best. Dance and booze the night away! Alleen Imbhamba, het lokale bier, is even wennen - men lengt het aan met accuzuur...

INFORMATIE

Een selectie van excursies door Zuid-Afrikaanse townships

Kaapstad

Souvenirs Tours, halve dag, 150 rand (de rand schommelt tussen de 32 en 35 cent); boekingen 0027214612747

Day Trippers, combineert tocht door Wijnstreek met township tour; een hele dag kost 155 rand; boeking: 0027215313274

One City Tours. Boeking: 0027213875351; 120 rand, halve dag

Grassroute Tours, 140 rand, halve dag, 0027214248480; hun Cross Cultural Tour combineert townships met bezoek aan Robben Island: 195 rand.

Johannesburg

Action Safari's: halve dagtocht naar Soweto, 170 rand; 0027824555358/ 0027834845833

Springbok Atlas: halve dag, 200 rand, 0027113961053/0027825664666

Imbizo Tours, halve dag, 165 rand; nachttoer (19u30-00.00) 300 rand, 0027117870194/ 0027118382667

Jimmy Face to Face Tours, halve dag, 150 rand, 0027113316109

Welcome Tours & Safari's, halve dag, 185 rand, 0027113288050

Durban

Springbok Atlas, halve dag, 150 rand, 0O27314612700