Poolse `schoktherapeut' Balcerowicz slaat alarm

Polen geldt al jaren als succesmodel voor de over- gang van een commando- economie naar een vrije markt. Maar sinds enige tijd roepen de hervormingen veel meer weerstand op.

De sociale onrust in Polen is deze week een nieuwe fase ingegaan. Gisteren wierpen boeren een record aantal van 236 blokkades op uit protest tegen de lage marktprijzen en de import van buitenlandse producten. De regering probeert met de boeren te onderhandelen, maar heeft nog geen eind weten te maken aan het al weken durende protest. De situatie op de Poolse wegen blijft onzeker.

Anesthesisten weigeren nog steeds onder het nieuwe, hervormde, systeem van gezondheidszorg te werken en vinden steeds meer medestanders in de medische wereld. De mijnwerkers blijven zich verzetten tegen de geboden afvloeiingsregelingen in de verliesgevende mijnen. En verschillende radicale vakbonden zoals de `Samoobrona' (Zelfverdediging) van Andrzej Lepper en `Augustus 80' in de mijnstreek, proberen de sociale onrust in de verschillende sectoren op een landelijke niveau te tillen.

Een kritiek moment in de Poolse politiek waarin niet alleen overheid en werknemers tegenover elkaar staan, maar ook tot op zekere hoogte de coalitiepartijen AWS en UW. De liberale minister van Financiën Leszek Balcerowicz (UW) eist van de regering, waarin de AWS een ruime meerderheid heeft, een strikte begrotingsdiscipline en een kaarsrechte koers richting vrije markt. De na jaren als minister teruggekeerde Balcerowicz kreeg een decennium geleden internationaal aanzien toen hij in Polen de economische `schoktherapie' introduceerde.

In een `geheim memorandum' dat vorige week behendig naar de pers werd gelekt, luidt de minister de alarmklok: de privatisering verzandt, de verliezen in de mijnindustrie, de spoorwegen en de wapenindustrie blijven groeien en belastinggeld wordt onverantwoord uitgegeven, vooral aan de gezondheidszorg.

Macro-economische successen als de groei van het bruto binnenlands product (bbp) met meer dan 5 procent over 1998, de inflatie van nog geen tien procent, het begrotingstekort van ongeveer 3 procent worden volgens de minister in gevaar gebracht door teleurstellende resultaten op micro-economisch niveau.

Balcerowicz dreigt met aftreden als de coalitiepartner AWS aan het principe van zijn strikte beleid blijft tornen. Premier Jerzy Buzek (AWS) heeft de dreiging van een breuk tot nu toe weten af te wenden, maar de druk op de regering om meer geld uit te geven voor de publieke sector wordt steeds groter.

Professor Leszek Zienkowski, econoom en één van de adviseurs van Balcerowicz, vindt dat de minister in principe gelijk heeft. Hij schetst het probleem als een tegenstelling tussen de langere termijn en de kortere termijn. Balcerowicz heeft vooral oog voor het eerste.

De privatisering moet worden versneld, omdat niet-privatiseren de overheid eenvoudig te veel geld kost. Hij rekent voor dat de economische groei in gevaar komt wanneer vijftig procent van de staatsbedrijven verlies maakt, zoals nu het geval is. Het mes snijdt aan twee kanten: de regering moet er geld bijleggen en loopt inkomsten uit privatisering mis.

Voor de uit de vakbond Solidariteit voortgekomen AWS is dat echter geen bezwaar. De partij van de vakbonden, die voor een grotere staatsbemoeienis staat, vindt dat er best meer geld kan worden uitgetrokken voor het lenigen van de huidige sociale nood. Wat volgens professor Zienkowski niet helemaal onwaar is. De economische adviseur meent dat het Poolse begrotingstekort best iets toe kan nemen zonder dat het boven de magische drie-procentsgrens van `Maastricht' uitkomt.

Hij denkt dat de huidige problemen in de Poolse economie van tijdelijke aard zijn. Zij worden vooral veroorzaakt door het feit dat de regering per 1 januari 1999 met drie grote hervormingen tegelijk begonnen is: bestuurlijke herindeling van het land; gezondheidszorg en pensioenen. De sanering van de mijnindustrie was vorig jaar al begonnen. Later dit jaar volgt nog een grootscheepse hervorming van het onderwijs. Daarna staan nog de landbouw, waarvan een kwart van de Poolse bevolking voor zijn bestaan afhankelijk is, op het programma. En de staalindustrie. Veel lastige processen tegelijk dus die op allerlei fronten voor de nodige sociale onrust zorgen.

En dan zijn er nog de gevolgen van de Russische crisis en de daling van de landbouwprijzen op de wereldmarkt. De Poolse agro-industrie verloor een groot deel van zijn afzetmarkt, maar wellicht nog ernstiger is volgens Zienkowski dat ook de export naar West-Europa over de hele linie is ingezakt. De crisis deed de vraag naar Poolse producten aanzienlijk afnemen en de Polen kunnen hun spullen moeilijk ergens anders kwijt, omdat het in de regel gaat om heel specifieke halffabrikaten. ,,Die kun je niet zomaar naar China verkopen.''

Een uiterst ongelukkig moment dus om de coalitietegenstellingen tussen de AWS die een grotere staatsbemoeienis wil en de UW die op een ultra-liberale economie afkoerst, uit te vechten. Zienkowski denkt dat het spel hoog gespeeld zal worden maar uiteindelijk niet tot een regeringsbreuk zal leiden. ,,Want dat zou heel slecht zijn voor het imago van Polen. Balcerowicz is in de ogen van de buitenwereld de garantie van de transitie in ons land.''

Een mogelijke oplossing is volgens Zienkowski meer steun uit Brussel. ,,Als de EU rationeel denkt, dan zoekt het een oplossing voor de sociale problemen in ons land. Een goede economische situatie hier is van belang voor de integratie in heel Europa.'' Een bedrag van in totaal tegen de 50 miljard gulden zou Polen een eind in de goede richting helpen, maar Zienkowski heeft weinig hoop dat dit er ooit zal komen.

Intussen moet de Poolse regering op korte termijn verschillende branden tegelijk zien te blussen. Om de boeren tegemoet te komen ± en dan gaat het voornamelijk om grote producenten en niet om de kleine boeren die 80 procent van de Poolse landbouw uitmaken ± wil de regering helpen vlees- en graanoverschotten weg te werken. Deels door de voorraad op te kopen, deels door de ingezakte export naar Rusland te subsidiëren. De minister overweegt ook om uit graan en aardappelen verkregen alcohol toe te voegen aan brandstof voor auto's. Sinds gisteren worden er directe onderhandelingen gevoerd, maar de radicale boerenleider Andrzej Lepper dreigt het conflict elk moment te laten ontaarden in ,,een ware boeren opstand'', als hij zijn zin niet krijgt.

In de gezondheidszorg duurt de chaos onverminderd voort. Anesthesisten blijven in staking en garanderen zelfs geen minimale medewerking meer, zelfs niet bij noodgevallen. De onrust in de medische wereld groeit en op 19 februari dreigt een algemene artsenstaking.