Gefileerde hand wuift de lezer toe

Voor de uitvinding van digitale 3D-modellen en interactieve computerprogramma's was men voor het zichtbaar maken van het onzichtbare aangewezen op papier. Vesalius (1515-1564) maakte in 1538 als eerste de menselijke anatomie inzichtelijk door middel van zes gedrukte platen van het mannelijk en vrouwelijk lichaam. Onder een opklapbaar flapje in de torso's van zijn papieren Adam en Eva gingen afbeeldingen schuil van maag, darmen en lever. Vesalius' techniek vond al snel navolging en de platen werden allengs complexer en gelaagder. Rond de eeuwwisseling beleefde de populariteit van beweegbare platen een absoluut hoogtepunt. De vitrine-tentoonstelling Aanschouwlijk voorgesteld; beweegbare platen rond 1900 toont een selectie van deze platen uit de collectie van de Rotterdamse uitgever/verzamelaar Hans Oldewarris.

In de populair-wetenschappelijke uitgaven werd rond de eeuwwisseling het inwendige van het menselijk lichaam in nauwkeurige details en levensechte kleuren beschreven en geïllustreerd. Als afpelbare uienringen klappen huid, spieren en skelet één voor één weg om uiteindelijk de ingewanden prijs te geven. De esthetische aantrekkelijkheid van sommige platen doet overigens niet onder voor de technische details. Het tentoongestelde boek Die neue Heilmethode van M. Platen en Friedrich Eduard Bilz uit 1900, waarvan destijds alleen al in Nederland meer dan twee miljoen exemplaren werden verkocht, is voorzien van een prachtige Jugendstill-kaft en een slotje van bewerkt koper. Dat laatste zal wel bedoeld zijn om te voorkomen dat kinderen het boek in handen krijgen en de afbeeldingen van geslachtsorganen zien. Bij het openslaan van het boek piept een uitklapbare penis bijna stiekem uit de achterkaft.

Sommige beweegbare platen beperken zich tot een enkel orgaan of fysiologisch systeem zoals het oog, het verteringsstelsel of de bloedsomloop. Een in dunne plakjes gefileerde hand wuift de medisch geïnteresseerde leek toe. De afbeeldingen van huid, pezen, aderen en botten, die als een pakketje bankbiljetten op elkaar liggen, laten zich lezen als de bladzijden van een boek. Het gebit kan worden bestudeerd door middels een trekpop-achtige constructie de wang en lippen van het gezicht te trekken.

Met de start van de industriële revolutie en de algemene verspreiding van technische uitvindingen en apparaten werd de techniek van beweegbare platen ook aangewend om onder andere onderzeeërs, telefoons, auto's en telescopen weer te geven. Als een soort geïnverteerd bouwpakket worden deze wonderen der techniek gedeconstrueerd tot de kleinste bouten en moeren. Achter het stalen pantser van een stoommachine liggen raderen en bewegende stangen van papier. De flappen zijn aan beide zijden voorzien van minutieuze afbeeldingen, die ± aanschouwlijk gemaakt met spiegels ± het tweedimensionale model een zekere ruimtelijkheid verschaffen.

De beweegbare platen stralen de honger naar kennis uit van de autodidactische leken waarvoor ze in eerste instantie bedoeld waren. De uitvoerige details tonen een ongebreidelde hoop dat alles zichtbaar en daardoor begrijpelijk gemaakt kan worden. Wat dat betreft presenteert de tentoonstelling een vergeelde documentatie van het vroeg twintigste eeuwse modernisme dat het bestaan van fenomenen slechts onderkende als ze geobserveerd en vastgelegd konden worden.

Tentoonstelling: Aanschouwelijk voorgesteld; beweegbare platen rond 1900. T/m 28/2 in Kunsthal Rotterdam, Westzeedijk 341, Rotterdam. Open: di-za: 10-17 u., zo: 11-17 u.