Peymann shockeert Wenen nog één keer

De Weense regisseur Claus Peymann, die binnenkort naar Berlijn vertrekt, neemt afscheid met een stuk van Thomas Bernard waarin de hoofdpersoon zich het best voelt in een SS-uniform. De Peymann-haters onder de critici reageerden furieus.

De Duitse rechtbankpresident Rudolf Höllerer, die samen met zijn zussen Vera en Clara een zeer geïsoleerd bestaan leidt, kent maar één feestdag - de verjaardag van Hitlers rechterhand Heinrich Himmler. Elk jaar op 7 oktober draagt de stellvertretende Lagerkommandant zijn SS-uniform en soms dwingt hij de verlamde Clara een concentratiekampjasje aan te trekken. Dan wordt er lekker gegeten, naar Beethoven geluisterd en champagne gedronken.

In Vor dem Ruhestand. Eine Komödie von deutscher Seele beschrijft de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard een Duitse huiskamer als het voorportaal tot de hel. De echte hel zullen de drie pas binnengaan als de rechter gepensioneerd is en de door het geheim van zijn verleden aan elkaar gekluisterde familieleden dag en nacht op elkaars lip zullen zitten. Bernhard schreef zijn `komedie' naar aanleiding van de affaire-Filbinger. Het schandaal om deze minister-president van Baden-Würtemberg was in literair opzicht uiterst vruchtbaar. Vóór Bernhard was Rolf Hochhut al aan het werk gegaan en had Filbingers verleden als nazi-bloedrechter onthuld. Met zijn roman Eine Liebe in Deutschland dwong hij de CDU-politicus in augustus 1978 tot aftreden.

Claus Peymann neemt met Vor dem Ruhestand ook als regisseur afscheid van het Weense Burgtheater. Hij heeft het stuk al eerder opgevoerd - in 1979 in Stuttgart, met dezelfde acteurs. Ook het toneelbeeld is weer van Karl Ernst Herrmann. De drie acteurs, Eleonore Zetzsche, Kirsten Dene en Traugott Buhre, zijn in hun rollen gegroeid, ze spelen schitterend. ,,Ze zijn nu pas op de juiste leeftijd,'' zei Peymann. ,,De vorige keer in Stuttgart waren ze eigenlijk nog te jong.''

Het stuk wordt gedragen door Zetzsches Vera, die al kronkelend en ratelend een soort wapenstilstand tussen de linkse Clara en de SS'er Rudolf tracht te bereiken. Vera heeft, in tegenstelling tot haar zus en broer, een ambivalent karakter. In haar tirades lopen waarheid en leugen vloeiend in elkaar over. Subtiel neemt ze wraak op Clara, die haar familie haat en dat laat blijken ook. Clara gebruikt haar rolstoel als moreel bastion maar koestert tegelijk haar afhankelijkheid. Ze zal niet uitbreken, de rituele veroordelingen die ze over broer en zus uitspreekt, bezorgen haar genoeg bevrediging. ,,Smakeloos, jullie gaan zelfs op de verjaardag van Himmler met elkaar naar bed,'' bijt Clara. ,,Begrijp dat toch, dat is zo gegroeid en het is nog praktisch ook. Wat had er van ons terecht moeten komen als Rudolf getrouwd was?'' legt Vera uit. Rudolf leeft pas op als hij zijn SS-uniform aan heeft. Dan gaat hij tekeer als pater familias die over leven en dood beschikt. In de mooie kast ± met rood fluweel bekleed en van binnen verlicht ± blijken pistolen en geweren te hangen en Rudolf bedreigt beide zussen, de geliefde en de gehate, tot hij rochelend neervalt. Vera verstopt het beeld van Himmler voor ze de joodse huisarts belt.

De Oostenrijkse recensies waren onthullend. De Peymann-haters zijn niet meer te houden nu hun grote vijand al met één voet in Berlijn staat. Blinde rancune voerde de boventoon, zoals in Die Presse, die niet schroomde het stuk op de voorpagina met `Peymanns laatste hakenkruis' aan te kondigen. Wie het niet op Peymann had gemunt, koos ervoor Bernhard niet te begrijpen. `Volkomen verouderd' was de teneur. Deze critici bijten zich vast aan het SS-uniform en inderdaad, alleen al om biologische redenen zijn er haast geen mannen meer die ze nog aan kunnen trekken. Maar onder het oppervlak zit bij Bernhard ± tien jaar vóór Heldenplatz ± een gruwelijke afrekening met de generatie die in het Derde Rijk en daarna vooraanstaande posities bekleedde. Terloops antisemitische opmerkingen makend, verzot op wapens - het wijdverbreide wapenbezit in Oostenrijk is een enorm probleem - en de kunst uitsluitend als decoratie duldend, heeft deze generatie de huidige bondsrepublieken Duitsland en Oostenrijk gestalte gegeven. Verouderd? Wat een illusie.