Sociaal handig, maar niet berekenend

Als ze ergens komt waar ze het benauwd krijgt, zet ze de vensters tegen elkaar open. Ze deed het bij de PSP en bij de VPRO. Vanaf vandaag is Andrée van Es (1953) directeur van De Balie in Amsterdam. Een functie die haar op het lijf geschreven is. ,,Als ze mensen belt, weet ze het gesprek altijd zo te leiden dat ze denken, ik wil wel wat voor jou doen.'

Marokkaanse meisjes vertellen over hun huwelijksrituelen, rechtswetenschappers en vluchtelingen over gezinshereniging en schijnhuwelijken. Aan lange tafels wordt een bruiloftsmaal gehouden, waarbij genodigden speechen over het huwelijk als ritueel, als sociaal instituut, als juridisch construct. Er wordt gedebatteerd over `het huwelijk' tussen justitie en openbaar bestuur, en tussen wetgevers en wetenschap.

Het is het visitekaartje van Andrée van Es: het themaweekend `Het Huwelijk', dat op 15, 16 en 17 januari werd gehouden in cultureel centrum de Balie in Amsterdam. Met ingang van vandaag is ze er algemeen directeur.

,,Het is zo logisch dat ze deze plek inneemt dat het bijna lijkt alsof alles wat hiervoor in de Balie gebeurd is één grote omtrekkende beweging was', zegt Chris Keulemans, de vorige directeur, over haar benoeming.

Je kunt ook zeggen dat het lijkt alsof alles wat Van Es tot nu toe heeft gedaan, haar uiteindelijke directeurschap van de Balie tot doel heeft gehad. Alle vaardigheden die ze zich in de loop der jaren eigen heeft gemaakt, komen er van pas. Debat losmaken ± ze leerde het in haar PSP-tijd. Discussies voorzitten ± ze is het gewend als presentratrice van het radioprogramma `Weldenkende mensen' en als lid van het journalistenduo in het televisieprogramma `Buitenhof', en als voorzitter van talloze adviescommissies en debatavonden.

Organiseren, contacten leggen ± ze doet al haar hele leven niet anders. ,,Ze kan een heel project vullen met mensen die ze in haar adressenboekje heeft staan', vertelt een medewerker van `Het Huwelijk'. ,,En als ze die mensen belt, weet ze het gesprek zo te leiden dat ze denken, ik wil wel wat voor jou doen.'

De paradox van Van Es is dat ze bij vriend en vijand geliefd is. Sociaal handig, maar niet berekenend. Haar zus Ameliek werd ooit naar huis gestuurd omdat ze blanke nagellak op had in de klas, vertelt hun moeder. ,,Die school was nogal conservatief. Nee, Andrée had nooit problemen. Die kon daar aardig mee dealen.'

Ina Brouwer, destijds CPN-Kamerlid, herinnert zich hoe dat in de Tweede Kamer ging. ,,Tegen iemand van klein rechts kon ze in de wandelgangen heel lief en vriendelijk zijn. Maar je had nooit het idee dat er een truc werd toegepast. Ze is gewoon eerlijk.' Volgens GPV'er Schutte had ze ,,zonder meer' betere sociale vaardigheden dan haar voorganger Fred van der Spek.

Ze heeft een verbazend brede acceptatie, zegt Chris Keulemans. ,,Mensen denken helemaal niet: daar heb je die radicale dame van weleer. Ze heeft een alom erkende status. Daardoor krijgt ze ook de mooie verhalen boven tafel.'

Andrée Christine van Es werd op 26 januari 1953 geboren in Den Haag, waar ze opgroeide in de sjieke Vogelwijk. ,,Op de lagere school kwam ze tussen de middag altijd thuis met kinderen van wie de moeder werkte. Heel gezellig!', volgens haar moeder.

Een paar jaar later komt Andrée niet alleen meer thuis met vriendjes en vriendinnetjes, maar ook met ,,allerlei socialistische ideeën'. ,,Die had ze van een van de leraren, zo'n echte socialist. `... zègt meneer Lameij', zeiden we dan.'

Haar ouders waren niet zo links. In haar studietijd hadden vader en dochter Van Es heftige discussies over politiek, vertelt haar moeder. ,,Dan zei ik tegen hem, ophouden nu, anders ga jij ook maar op kamers. We werden er trouwens wel op aangesproken, later. Dan zeiden mensen, je hebt haar niet goed opgevoed, als mijn zoon zo was zou ik hem de poten onder het lijf vandaan trappen. Maar we hebben wel altijd op haar gestemd.'

In 1970, op haar zeventiende, gaat Andrée van Es het huis uit, Spaans studeren in Utrecht. Na een jaar switcht ze naar rechten. Meer beroepsperspectieven. Ze kiest er de vrije studierichting en vult die met weinig conventionele vakken. Vreemdelingenrecht in Utrecht en een interdisciplinaire werkgroep ruimtelijke ordening in Delft, herinnert Geert Mak zich, destijds wetenschappelijk medewerker in Utrecht. ,,Ze reed de hele tijd in een wrakkig autootje heen en weer. Wij waren als de dood dat ze zich te pletter zou rijden. Ze was op een rustige manier een wilde meid.'

Mak introduceert Van Es in 1975 bij de PSP. Hij had er zelf als fractiemedewerker gewerkt en er was nog een vacature, bij Fred van der Spek en Bram van der Lek. ,,Wij zagen dat als een leuk studentenbaantje. Ze was geen gelovig PSP'ster. Ik vraag me zelfs af of ze er ooit op gestemd had.'

Van Es stort zich volledig in haar nieuwe baan. In het eerste jaar voert ze fanatiek actie voor 182 hongerstakende Marokkanen in de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam. Die actie heeft haar erg gevormd, zegt ze later. Pas in 1979 komt het ervan om af te studeren. Haar moeder rekent op een feestje, maar Andrée is niet eens van plan haar bul op te halen. ,,Die sturen ze wel thuis.'

Van Es vertrekt in 1980 bij de PSP, omdat ze ,,niet rechtstreeks Kamerlid wilde worden, maar eerst nog om me heen wilde kijken.' Ze gaat bij het Jongeren Advies Centrum (JAC) werken. Na anderhalf jaar, ,,sneller dan verwacht', wordt ze alsnog Kamerlid. De PSP heeft maar drie zetels, dus haar portefeuille is omvangrijk: het minderhedenbeleid, justitie, emancipatie, volkshuisvesting, cultuur, volksgezondheid, verkeer en waterstaat en het drugsbeleid. Maar om de inhoud lijkt het haar collega's van andere partijen vaak niet te gaan. Als ,,het mooiste meisje van de PSP' en als een van de weinige vrouwen in de Kamer heeft Van Es in de Kamer voortdurend te maken met opmerkingen over haar uiterlijk, variërend van ,,je bent net mijn dochter' tot ,,het is maar goed dat je nu een ander truitje aan hebt, want vorige week bleven we er niet rustig onder'. Eén keer hoort ze via-via hoe als grap wordt rondverteld dat zij het meisje is dat naakt met een koe op de bekende PSP-poster heeft gestaan.

Ook binnen de PSP zelf was haar verschijning een revolutie, vertelt Rudi Boon, die tegelijk met haar fractiemedewerker was. ,,De PSP was de zwartekousenkerk van links Nederland. En zij was van een fleurigheid, een vrolijkheid: natúúrlijk mag je op terrassen zitten, mag je modieus gekleed zijn ± en dat in die sombere partij. Niet dat ze het afkeurden, ze zagen er ook wel electoraal voordeel in. Het heeft Andrée altijd dwarsgezeten dat dat er ook bij kwam.'

In 1985 zorgt Van Es voor meer inhoudelijke opschudding binnen de PSP. Ze pleit voor verregaande samenwerking met PPR en CPN. Haar politieke leermeester Fred van der Spek ziet zulke plannen als een `verrechtsing' van de partij. In juni stemt een nipte meerderheid van de PSP-leden, 50,8 procent, nog tegen samenwerking, maar op een congres dat op 14 december in Wijk aan Zee wordt gehouden, wordt Van Es met een absolute meerderheid tot lijsttrekker gekozen. Van der Spek wordt tweede, ziet dat als een teken dat de samenwerking doorgaat, en stapt op. `Vadermoord', zeggen zijn aanhangers, de Spekkianen.

Het conflict tussen Van der Spek en Van Es ging veel dieper dan de vraag of de verschillende linkse partijen moesten samenwerken of niet. Van Es was iemand die zocht naar praktische oplossingen voor alledaagse problemen, en bereid was daarbij compromissen te sluiten. Van der Spek daarentegen was een ideoloog, die zich afvroeg wat zuiver socialisme precies inhield en hoe dat ideaal bereikt kon worden. ,,We konden dagen discussiëren over dat soort zaken', vertelt Geert Mak. ,,Ik herinner me een congres dat alleen maar ging over de woorden `mits' en `tenzij'. Of het moest zijn `we werken met de sociaal-democraten samen, mits dat in de revolutiegedachte past' of `we werken niet met de sociaal-democraten samen, tenzij dat in de revolutiegedachte past'.

Voor Van Es was dat allemaal veel te abstract. ,,Het ging steeds over `beginselen', over `toegeven aan het kapitalisme'. Er werd heel erg opgelet of je nog wel aan de goede kant stond', aldus Van Es.

Maar ze was dan ook een opportunist met hap-snap denkbeelden, vindt Fries de Vries, destijds Spekkiaan, en in 1992 een van de oprichters van de nieuwe PSP. ,,Het Kamerlidmaatschap was voor haar een baan en geen roeping, zei ze. Wat blijft er dan nog over? Ze had net zo goed bij D'66 kunnen zitten. Ik lees in de Volkskrant dat ze nu `glimlacht om de socialisatie van de productiemiddelen'. Een echte socialist glimlacht daar niet om; dan declasseer je jezelf. Ik heb haar ook nooit op enige kennis van het socialisme - Marx, Engels - kunnen betrappen. Maar ja, ze had de wind mee.'

De conflicten deden het imago van de partij geen goed. Van de drie Kamerzetels die de PSP al jaren had, bleef er in 1986 nog maar één over. In 1989 kwam het uiteindelijk tot de fusie van PSP, PPR, CPN en EPV tot Groen Links. ,,Het kabinet viel, op het reiskostenforfait, en toen was het ineens in één nacht voor elkaar', herinnert Van Es zich.

Een jaar later verliet ze de politiek. Ze wilde iets heel anders gaan doen, en weigerde dan ook allerlei fraaie bestuurlijke baantjes die haar werden aangeboden.

Toch zou ze een paar jaar later al in een vergelijkbare situatie terechtkomen. Na enkele omzwervingen in de advieswereld ± ze was onder meer voorzitter van de Commissie Toekomst Leraarschap, en van een commissie die adviseerde over de doelmatigheid van minderhedenorganisaties ± werd ze in 1993 groepsredacteur Radio 1 bij de VPRO. Het was de tijd waarin Radio 1 zich als nieuwszender moest gaan profileren, onder meer door samenwerking van de verschillende omroepen in het Radio 1 Journaal. De geschiedenis herhaalt zich: Van Es was voorstander van de samenwerkingsplannen en dat werd haar niet in dank afgenomen. ,,Veel mensen dachten: onze autonomie wordt ons afgenomen. Daar kwam bij dat ze binnenkwam op een soort baasjesfunctie, terwijl mensen bij de VPRO niet gewend zijn dat iemand zegt wat je moet doen. Ze werd ook niet serieus genomen, omdat ze geen programmamaker was. En die functie, groepsredacteur, was een mislukt experiment. Die was voor het eerst gecreëerd. Er heerste heel erg het idee dat dat al onzin was.' Toch kwam de samenwerking ervan. ,,Het was ook niet te stoppen.' Na twee jaar vertrok Van Es. De functie werd niet meer ingevuld.

Rudi Boon, inmiddels redactiechef van het Radio 1 Journaal, ziet de gebeurtenissen bij de PSP en de VPRO als de rode draad in het leven van Van Es. ,,De PSP was een partij met progressieve standpunten, maar de interne mechanismen waren puur conservatief. Bij de VPRO was het precies hetzelfde. Kennelijk is het het lot van Andrée om daar steeds tegenaan te lopen. Ze krijgt het daar spaans benauwd van en voelt het dan als haar taak om de vensters tegen elkaar open te zetten. Dat zal ze bij de Balie ook wel gaan doen, voorzover er daar sprake is van een soortgelijke zelfvoldane binnenwereld.'

Het directeurschap van de Balie is de eerste vaste baan van Van Es na de VPRO. Nadat haar man, Maarten van Traa, in oktober 1997 was omgekomen bij een auto-ongeluk, kreeg ze weer behoefte aan vastigheid. Van Traa was pas 52; ze zijn slechts zeven jaar samen geweest.

Vanaf begin 1998 werkte Van Es bij de Balie toe naar het themaweekend dat, zo bleek halverwege, haar aantreden als directeur zou markeren. Vrienden maakten zich zorgen: begroef ze zich niet te veel in het werk? ,,Maar als het nodig was, begon ze over Maarten', zegt Chris Keulemans, de vorige directeur. ,,Dat gaf ze zelf aan, je hoefde er nooit naar te vragen.'

En het weekend was ook een vorm van rouwverwerking, denkt Rudi Boon. ,,Dat bruiloftsmaal, dat was háár bruiloftsmaal. En dat hele weekend omvatte alle thema's waar ze zich mee heeft bezig gehouden. Juridische vraagstukken, migrantenproblematiek, de rol van de vrouw ... ze heeft kans gezien om vorm te geven aan haar verdriet op de plek waar ze nu gaat werken.'

Wie mensen vraagt naar iets bijzonders dat ze met Andrée hebben meegemaakt, komt altijd op Maarten uit. Hoe hij bij hun huwelijksfeest als een gek op het podium in het rond sprong, vreugdevolle oerklanken uitstotend. Hoe verliefd zij toen keek. Hoe ze zich, toen hij met vrienden in een eenvoudig hotelletje zijn verjaardag vierde, speciaal voor hem in een beeldschoon gewaad kleedde dat daar niet helemaal paste. En hoe ze het opbracht om bij de herdenkingsbijeenkomst voor Maarten, in een stampvolle Westerkerk, op een volstrekt rustige en vanzelfsprekende manier iets over hem te vertellen. ,,Dat ben ik aan hem verplicht', zei ze.

,,Ze pasten zo goed bij elkaar', zegt Rudi Boon. ,,Allebei mensen van het grote gebaar. Ze kwamen een keer even wat drinken bij mij toen ik in Spanje zat, dan gingen ze dezelfde dag nog terug, daar zaten ze helemaal niet mee. Het is nog steeds een heel groot verlies. Als je haar echt zou willen portretteren, dan zou dat moeten zijn in haar dagelijkse strijd, samen met haar zoontje Julien, om dóór te gaan na de dood van Maarten.'

Andree van Es

In het artikel Sociaal handig, maar niet berekenend (in de krant van maandag 1 februari, pagina 2) is het citaat over de tijd dat Andrée van Es als groepsredacteur bij Radio 1 werkte afkomstig van Djoeke Veeninga, buitenlandredacteur VPRO Radio.