MILJOEN JAAR OUDE BRUINE DWERG ZENDT RONTGENSTRALING UIT

Astronomen van het Max-Planck-Institut fur Extraterrestrische Physik, in Garching bij Munchen, hebben ontdekt dat ook bruine dwergen rontgenstraling kunnen uitzenden. Bruine dwergen zijn hemellichamen die zich qua massa in het stadium tussen dat van een ster en dat van een reuzenplaneet in bevinden. De ontdekking werd gedaan met behulp van de Duitse rontgensatelliet Rosat, die sinds juni 1990 om de aarde draait.

Het is voor de tweede keer dat met deze satelliet rontgenstraling is ontdekt bij hemellichamen waarvan die straling niet werd verwacht. Eerder ontdekte Rosat rontgenstraling van kometen.

Bruine dwergen ontstaan waarschijnlijk op eenzelfde manier als sterren, maar ze krijgen zo weinig materie mee dat de druk en temperatuur in hun inwendige niet voldoende hoog worden om er waterstoffusie - de omzetting van waterstof in helium - te laten plaatsvinden: hun massa is kleiner dan 7,5 procent van die van de zon. Aanvankelijk kan er nog wel deuteriumfusie, de omzetting van zware waterstof in helium plaatsvinden, waarmee deze 'ondermaatse' sterren net zo helder kunnen worden als echte sterren. Die periode duurt echter kort: daarna worden bruine dwergen snel koeler en lichtzwakker.

Hun geringe helderheid maakt dat bruine dwergen heel moeilijk zijn te vinden en dat er tot nu toe nog maar een dozijn is ontdekt. De nu ontdekte dwerg bevindt zich in een zogeheten stervormingsgebied, op een afstand van 550 lichtjaar in het zuidelijke sterrenbeeld Kameleon. Astronomen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) vonden daar een aantal zeer zwakke objecten waarvan het infraroodspectrum absorptielijnen vertoonde van verbindingen die alleen kunnen bestaan bij betrekkelijk lage temperaturen. De minst zwakke bron heeft een massa van slechts vier procent van die van de zon en moet dus een bruine dwerg zijn. En die bron blijkt identiek te zijn aan een eerder door Rosat ontdekte rontgenbron.

De nu ontdekte bruine dwerg is met zijn leeftijd van slechts een miljoen jaar de jongste die men tot nu toe heeft gevonden. Daarin ligt mogelijk ook de sleutel tot de rontgenstraling die hij uitzendt. Bij sterren zoals de zon wordt rontgenstraling uitgezonden door het zeer ijle, hete gas dat hen omringt: de zogeheten corona. Bij de verhitting van dit gas speelt het magnetisch veld een belangrijke rol.

Men denkt nu dat jonge bruine dwergen zo snel om hun as draaien dat hun magnetisch veld, dat door een soort dynamowerking ontstaat, relatief sterk is. Om deze theorie te toetsen hoopt men de komende jaren de aswenteling van deze 'ondermaatse' sterren daadwerkelijk te kunnen meten.