Waarom lopen de verantwoordelijken nog steeds rond?; VN-gezant Hammarberg over berechting Rode Khmer

HAMBURG, 30 NOV. Wereldwijd is een tendens waarneembaar om af te rekenen met grove schendingen van mensenrechten in het verleden. In Cambodja onderzoeken de VN de mogelijkheden van een proces tegen de vroegere leiders van de Rode Khmer. “Beter laat dan nooit' , zegt VN-gezant Hammarberg.

Twintig jaar na het einde van het schrikbewind van de Rode Khmer in Cambodja - dat tussen 1975 en 1978 mogelijk aan 2 miljoen mensen het leven kostte - lijkt ernst te worden gemaakt met de vervolging van de daders van toen. Een team van drie juridisch deskundigen van de Verenigde Naties doet op dit moment onderzoek in Cambodja naar de mogelijkheden van een proces.

“Schande dat de Verenigde Naties niet eerder positie hebben ingenomen. Je kunt eigenlijk alleen maar zeggen: beter laat dan nooit” zegt de Zweedse dokterszoon Thomas Hammarberg. Als voorzitter van Amnesty International voerde hij in de jaren '80 fel campagne tegen de destijds nog geruime tijd volgehouden internationale erkenning van de verdreven Rode Khmer als officiele vertegenwoordiging van Cambodja. Inmiddels is de 56-jarige Hammarberg diplomaat, en sinds mei 1996 speciaal gezant van de VN voor de mensenrechten in Cambodja - een land dat nog steeds wordt gekenmerkt door wetteloosheid, geweld, intimidatie en corruptie .

Vlak voor zijn benoeming werd bij het parlement in Phnom Penh een bloedige granaataanslag gepleegd op aanhangers van oppositiepoliticus Sam Rainsy. Vorig jaar zomer kwamen de hoog opgelopen spanningen tussen de twee co-premiers, Hun Sen en prins Norodom Ranariddh, tot een geweldadige uitbarsting met een coup, waarbij Hun Sen de prins het land uitjoeg. Voorafgaand aan de verkiezingen van afgelopen juli werd Cambodja opnieuw overspoeld door een geweldsgolf: in zijn rapporten heeft Hammarberg melding gemaakt van tientallen politieke moorden, intimidatie van kiezers en malversaties bij de voorbereidingen van de stembusgang.

Toch zijn er nu voorzichtige signalen van verbetering: vandaag is een nieuwe coalitieregering geinstalleerd waardoor, voorlopig althans, een einde lijkt te komen aan de onrust.

Misschien dat nu ook de tijd rijp wordt om te wroeten in het donkere verleden van Cambodja. Dat serieus wordt gesproken over een proces, nu Pol Pot er niet meer is - `Broeder Nummer 1' overleed afgelopen april - is misschien cynisch, maar onontkoombaar meent Hammarberg. De genocide van `Democratisch Kampuchea', zoals Cambodja ten tijde van de Rode Khmer werd aangeduid, hangt nog steeds als een zwarte schaduw boven het land. “Waarom lopen de verantwoordelijken nog steeds vrij rond? Die vraag hoor ik telkens weer als ik in Cambodja rondreis. Niet van de politieke leiders, maar van de mensen in het land”.

“Al voor het overlijden van Pol Pot kwamen de VS met voorstellen om drie leiders op te pakken. Ze dachten dat ze wisten waar ze verbleven en wilden hen met behulp van de Thaise regering oppakken en voor een tribunaal in Den Haag brengen. Ik was daar geen voorstander van. Je praat over meer dan drie mensen. En voor de mensen in Cambodja is het belangrijk dat ze het proces kunnen volgen. Daarom zou je het dichter bij huis moeten hebben.”

“Sommigen hebben de instelling gesuggereerd van een soort verzoeningscommissie (zoals in Zuid-Afrika). Die optie zal in Cambodja niet werken: de misdaden zijn eenvoudigweg te verschrikkelijk. Als je begint met het omdraaien van stenen, moet dat op het eind absoluut uitmonden in een vorm van proces waarbij de daders worden veroordeeld.”

Hoeveel leiders moeten worden berecht. Ook de prominente Rode Khmers die inmiddels zijn overgelopen?

“Meer dan 9, minder dan 99. Het kan elk getal daartussen zijn.”

“Alleen Ieng Sary (de vroegere minister van Buitenlandse Zaken) heeft amnestie gekregen, de anderen zijn alleen maar welkom geheten.

Ieng Sary werd in 1979 in een showproces van de Vietnamezen ter dood veroordeeld. Zijn amnestie heeft daar betrekking op. Het zal hem niet helpen aan vervolging te ontkomen. Het is zeer belangrijk dat iedereen terechtstaat.''

Wie moet het proces voeren?

“De VN hebben nu de voorbereidende stap gedaan met het sturen van deskundigen. Afhankelijk van hun rapportage zullen nieuwe stappen worden gezet, waarbij alle mogelijkheden open zijn. Het kan worden overgelaten aan de regering en het parlement in Cambodja, het kan ook worden georganiseerd door een groep van landen of door de VN.”

In Cambodja zelf is nooit actie ondernomen. Waarom zou men nu wel een proces willen?

“Ik baseer me op vier gespreksronden die ik heb gehad met leiders: Hun Sen, koning Sihanouk, prins Ranariddh, Sam Rainsy. Ze hebben allemaal gezegd: ja dat willen we. Koning Sihanouk zei me: `Ik heb er persoonlijk belang bij. Per slot van rekening was ik staatshoofd in die tijd, ook al had ik geen macht. Een groot deel van mijn familie werd vermoord. Ik wil helderheid verschaffen over mijn eigen rol, ik wil erover praten voor ik ga'.”

Cambodja wordt nog steeds geteisterd door geweld. U heeft gerapporteerd over moorden, intimidaties en malversaties in de aanloop tot de verkiezingen van afgelopen juli. Waren die door Hun Sen gewonnen verkiezingen eerlijk?

“Het was niet mijn taak om daar een mening over te hebben. Wat ik heb gedaan, is alle problemen opsommen, en die waren er verschrikkelijk veel. De politieke moorden zijn nooit opgehelderd, er is nooit serieus onderzoek gedaan. Degenen aan de macht hebben nooit laten blijken dat dit onaanvaardbaar was.”

Algemeen wordt aangenomen dat vooral de partij van Hun Sen verantwoordelijk is voor het geweld.

Zijn naam werd ook in verband gebracht met de aanslag op Sam Rainsy, begin 1997. Gelooft u die beschuldigingen?

“Ik heb ervoor gekozen hier geen opvattingen over te hebben. Als ik begin te speculeren, ondermijn ik mijn rapporten.Ik rapporteer alleen maar feiten, en die zijn zeer ernstig. Mijn opvatting is: alles moet worden onderzocht en zeker is dat tot dusver niets is onderzocht.”

Vertrouwt u Hun Sen?

(lacht) “Als ik oordelen ga geven over politici in Cambodja, raak ik in problemen.”

Hun Sen en Ranariddh hebben nu opnieuw een regeringscoalitie gesloten. Betekent dat een doorbraak? Komt er nu vrede en rust?

“Ik geloof niet dat je de Cambodjaanse politiek in die termen kunt beschrijven. Er is een nieuwe fase die ook weer problemen in zich zal herbergen.”

Hoe lang kunt u uw rol als `architect van hervormingen' in Cambodja volhouden zonder ongeloofwaardig te worden?

“Niet mijn geloofwaardigheid, maar die van de regering staat op het spel. Ik inventariseer slechts de problemen en zeg: als jullie bereid zijn daaraan iets te doen, zullen wij voor hulp zorgen. Maar zij moeten het initiatief nemen: voor hervorming van het rechtssysteem, oprichting van een werkelijk onafhankelijk Hof, het bestrijden van de wijdverbreide corruptie.”

Maar er is toch geen enkele verbetering merkbaar?

“Hun eerste reactie was dat zij de rapporten aanvielen. De Cambodjaanse leiders vonden de inhoud niet leuk. Nu doen ze dat niet meer. Afgelopen oktober zeiden ze: ok, we zijn het eens met jouw vaststelling van de feiten. Daarmee zeiden ze: `We zijn het er over eens dat jouw rapporten juist zijn, maar we hebben hulp nodig om de problemen aan te pakken.' ”

Dat is voor u goed genoeg om door te gaan?

“Ik zal in elk geval doorgaan. Er zit natuurlijk een element van naiviteit in van onze kant, maar daar ontkom je niet aan. Als we zouden zeggen: `nee, we geloven niet dat jullie het serieus menen', waar zijn we dan?”