Teamspeler; VILIS KRISTOPANS

ROTTERDAM, 28 NOV. De Letten kennen Vilis Kristopans, de nieuwe Letse premier die donderdag week met 59 tegen 24 stemmen het vertrouwen van het parlement kreeg, uit zijn basketbaltijd als 'Grote Vilis'. Hij was in de jaren zeventig en tachtig aanvoerder van een prominent basketbalteam alvorens met evenveel succes het zakenleven en de politiek in te gaan.

Als premier zal de nu 44-jarige Kristopans voor alles teamgeest nodig hebben, want erg gelukkig is het gesternte niet waaronder hij als leider van een centrum-rechtse minderheidsregering aantreedt: die regering is in de Saeima, het parlement, aangewezen op de gedoogsteun van de sociaal-democraten, en die afhankelijkheid hangt als een zwaard van Damocles boven de nieuwe Letse regering. Grote Vilis, zo menen veel waarnemers, is dan wel premier, maar heel lang zal hij het niet blijven.

De Letse politiek heeft een kans gemist: bij de parlementsverkiezingen van 3 oktober hielpen de Letse kiezers de politici een handje door het aantal partijen in het parlement terug te brengen van negen naar zes. Dat leverde een mooie kans op om de eerste stabiele meerderheidregering in jaren te vormen. Het kwam er echter niet van. Wekenlang is gekibbeld en geruzied, met als inzet de vraag of de Volkspartij van ex-premier Andris Skele, de grote winaar van de verkiezingen, deel moest uitmaken van de nieuwe regeringscoalitie. Programmatisch zou dat heel goed hebben gekund, want de geschillen tussen de betrokken partijen zijn gering en de doelen identiek. Maar de leiders van de andere partijen, Letse Weg (van Kristopans), Vaderland en Vrijheid en de Nieuwe Partij, wilden van Skele als persoon niets weten: zij bewaarden slechte herinneringen uit de tijd dat de 'Letse Berlusconi' - en Letlands rijkste ondernemer - premier was: Skele, zo vonden en vinden zij, is een intolerante dwingeland en geen leider van een team.

Aan de andere kant kon zonder de Volkspartij (met 24 van de 100 zetels de grootste partij in het parlement) geen meerderheidsregering worden gevormd: de ex-communistische partij Harmonie (16 zetels) kwam voor geen enkele andere partij in aanmerking en de sociaal-democraten (14 zetels) waren voor de rechtse Vaderland en Vrijheid onaanvaardbaar. En zo leidt Kristopans uiteindelijk een minderheidsregering van drie partijen die in het parlement slechts over 46 van de honderd zetels beschikken. De regering zal voor elke stemming moeten aankloppen bij de sociaal-democraten of de Volkspartij. En de sociaal-democraten hebben redenen zich gepikeerd te voelen over Vaderland en Vrijheid, dat een veto uitsprak over hun toetreding tot de coalitie, terwijl de Volkspartij kwaad is over het veto tegen haar leider en oprichter Skele.

Bij de stemming van donderdag kreeg Kristopans overigens wel de stemmen van de sociaal-democraten, zij het niet van harte. Skele's partij stemde tegen.

Anders dan Skele kan Kristopans bogen op een goede reputatie in de hogere regionen van de Letse politiek. Hij dankt die reputatie vooral aan zijn zakelijke inslag en zijn doelmatigheid. Als minister van Transport heeft hij zijn departement gestroomlijnd en 'gedebureaucratiseerd'. Hij komt net als Skele uit het zakenleven, maar is anders dan Skele geen drammerige Einzelganger. Kristopans vertegenwoordigt de olie-industrie in Ventspils, waar een kwart van de Russische olie-uitvoer wordt verwerkt. Die Ventspils-lobby is invloedrijk in Letland - zo invloedrijk dat de burgemeester van Ventspils, Lembergs, nog even kandidaat voor het premierschap is geweest.

Lembergs, de eminence grise van de olie-industrie, heeft Skele nog heftig beledigd door te roepen dat die alleen maar premier wil worden om zijn zakenvriendjes (die lijden onder de Russische crisis) in staat te stellen het hoofd boven water te houden.

Begin dit jaar is de nieuwe premier nog even middelpunt geweest van een kleine crisis, toen tegenstanders hem verweten zijn zakelijke belangen als lid van de raad van bestuur van diverse bedrijven niet te hebben opgegeven toen hij in 1995 minister van Transport werd. Kristopans bracht zichzelf in nog grotere moeilijkheden door die tegenstanders nogal bot voor 'provincialen' uit te maken en Letland te bestempelen als “een land van idioten'. Dat viel niet goed, en als premier zal Kristopans zich wat diplomatieker moeten uitdrukken.