Mensen kennen; Hoe bijstandstrekkers aan een baan geholpen worden

In de wijk Schieringen te Leeuwarden moet het commerciele Bureau Maatwerk onbemiddelbare werklozen die in de bijstand zitten aan werk helpen. Maatwerk krijgt pas betaald als dat voor een minimum aantal bijstandstrekkers lukt. Elders in Nederland vonden tot nu toe tienduizend onbemiddelbare werklozen via Maatwerk een baan.

“Ik had bij het zoeken naar werk nog nooit meegemaakt dat iemand vroeg wat mijn hobby's zijn.' Een 36-jarige inwoner van de achterstandswijk Schieringen in Leeuwarden zit sinds vier jaar in de bijstand en heeft net zijn tweede gesprek achter de rug bij Maatwerk, een commercieel bureau dat door de gemeente Leeuwarden is ingehuurd om tegen prestatiebeloning langdurig werkloze bijstandsgerechtigden aan werk te helpen.

De 36-jarige Fries valt in de groep bijstandsgerechtigden met de grootste afstand tot de arbeidsmarkt, die te boek staan als onbemiddelbaar voor een baan. “Zodra je zo'n stempel opgedrukt hebt gekregen, kun je inschrijven waar je maar wilt, maar je verdwijnt toch overal in de kaartenbakken en dan hoor je nooit meer wat. Zo gaat het bij uitzendbureaus, het arbeidsbureau en de sociale dienst. Zonder diploma's kunnen ze niks met je beginnen, zeggen ze. De gemeente heeft me al een jaar geleden een Melkertbaan beloofd, als concierge, maar ze hebben nog steeds geen school gevonden die me kan gebruiken.'

Maatwerk pakt dat volgens hem anders aan. “Veel persoonlijker. Ze vroegen niet alleen of ik diploma's heb, maar ook wat ik allemaal kan, waar ik ervaring mee heb en wat mijn hobby's zijn. Zij waren de enigen die ook wilden weten wat ik leuk zou vinden om te doen. Ikzelf teken en schilder bijvoorbeeld heel veel, daar zou ik best verder mee willen.'

Gerda Faber van Maatwerk, die de 36-jarige man bemiddelt, ziet daar wel wat in. “Hij heeft me zijn tekeningen laten zien en ze zijn erg mooi. Hij kan ook heel realistisch tekenen. Ik ga voor hem op zoek naar een reclamebureau waar hij als tekenaar zou kunnen werken en als dat niet lukt probeer ik een autobeletteringsbedrijf of een drukkerij.'

Faber zou de Fries niet onbemiddelbaar willen noemen. “Hij is in die categorie terecht gekomen door zijn leeftijd en omdat hij weinig diploma's heeft. Maar hij is erg gemotiveerd, hij werkt nauwkeurig en netjes en hij heeft flink wat werkervaring. Hij heeft dus best nog kans om weer aan het werk te komen.' “Ik wil graag weer aan het werk', zegt hij zelf. “De bijstand is geen vetpot en thuis heb ik de hele dag niks te doen. Ik wil van die rottige uitkering af.'

OPGEGEVEN

In Nederland leven ruim 400.000 mensen van een bijstandsuitkering. Meer dan de helft van hen is langdurig dat wil zeggen langer dan een jaar, werkloos. “Mensen worden veel te snel opgegeven', zegt Jos Berends, oprichter en directeur van Bureau Maatwerk. “Onder langdurig werklozen zitten een heleboel mensen die van alles kunnen. Van de 250 werknemers die nu als bemiddelaar in diverse Europese landen bij Maatwerk werken, was 80 procent daarvoor werkloos.'

Berends heeft naar eigen zeggen een “gouden formule' ontwikkeld om afgeschreven uitkeringsgerechtigden aan de slag te krijgen. “Wij kijken niet, zoals veel anderen, naar vacatures van werkgevers en gaan daar werkzoekenden bij zoeken, wij doen het precies andersom. We kijken naar het aanbod aan werkzoekenden dat we hebben en we gaan daar werkgevers bij zoeken.'

Volgens Berends is er een grote verborgen werkgelegenheid. “Vooral werkgevers in het midden- en kleinbedrijf kunnen vaak best nog personeel gebruiken, maar zetten geen vacature in de krant. Ze proberen meestal in hun omgeving, via kennissen of via andere ondernemers, iemand te zoeken. Wij zorgen er voor dat wij in dat informele netwerk terecht komen en dat we goede contacten opbouwen met kleine ondernemers in de streek waar we een project uitvoeren.' Dat lukt vaak redelijk snel zegt Berends.

“Ondernemers kennen elkaar. Als je een paar sleutelfiguren kent, strekt je netwerk zich vrij snel uit over een heleboel bedrijven.'

Zodra een groepje bemiddelaars van Maatwerk aan de hand van het aanbod van werkzoekenden begint met het benaderen van bedrijven, gaat dat als een lopend vuurtje rond. “We gaan altijd zo dicht mogelijk bij de doelgroep zitten, zodat we snel een bekend gezicht worden.' Maatwerk richt zich niet, zoals bijvoorbeeld de arbeidsvoorziening, op een hele regio tegelijk, maar op een stad of, nog beter, een aparte wijk.

In 1991 is Berends begonnen zijn formule te gelde te maken. Hij sloot in Nederland contracten met sociale diensten en uitvoeringsinstellingen voor de sociale zekerheid en later ook met landelijke en regionale overheden in Duitsland, Oostenrijk Zwitserland, Hongarije en Ierland. In 1998 plaatst Maatwerk in deze landen zo'n 10.000 langdurig werklozen. Van de 40 miljoen gulden omzet die Maatwerk dit jaar draait, is ruim de helft afkomstig uit het buitenland.

Alle overeenkomsten zijn gebaseerd op prestatiebeloning. “De opdrachtgever geeft ons een bestand met de adressen van bijstandsgerechtigden, bijvoorbeeld acht- tot negenhonderd mensen. Daarvan komt circa 70 procent opdagen als je ze oproept voor een gesprek. Een aantal van hen valt daarna nog af door persoonlijke problemen of ziekte en uiteindelijk blijft er een groep van vier- tot vijfhonderd mensen over met wie we aan de slag gaan. Wij garanderen de opdrachtgever dat we er daarvan zo'n driehonderd weer aan het werk krijgen.'

Dat aantal wordt ook contractueel vastgelegd. “Afgezien van een basisbedrag dat we altijd vragen, krijgen wij pas uitbetaald als we dat aantal ook halen.

Iemand telt pas als succesvol bemiddeld als hij minstens een contract van een half jaar krijgt, niet meer in zijn proeftijd zit en geen uitkering meer ontvangt.'

Maatwerk heeft het voorgespiegelde quotum pas een keer niet gehaald, in het Oost-Duitse Rostock. “Daar zouden we in 15 maanden 200 werkzoekenden aan het werk helpen, uiteindelijk werden het er 180.' Rostock, waar de werkloosheid net als in de rest van Oost-Duitsland heel hoog is, was volgens Berends echter zo onder de indruk van het behaalde resultaat, dat de stad toch heeft betaald en het contract met Maatwerk verlengde.

FASE 4

Maatwerk rekent in Duitsland voor elke uitkeringsgerechtigde die het aan een baan helpt 6000 mark. “Dat lijkt een fors bedrag, maar het is slechts de helft van wat een doorsnee overheidsinstantie kwijt is om iemand succesvol te bemiddelen.' In Nederland hanteert Maatwerk vergelijkbare tarieven.

Helmond is de thuisbasis, Berends begon daar als sociaal werker in Helmond-Noord projecten op poten te zetten die sterk lijken op hoe Maatwerk nu werkt. Nu werkt Maatwerk nog in Helmond en Eindhoven voor uitvoeringsinstelling GAK. In Enschede, Almelo, Zwolle en Apeldoorn gingen de gemeentelijke sociale diensten met Maatwerk in zee.“Wij richten ons in Nederland alleen op langdurig werkloze bijstandsgerechtigden, de groep die Arbeidsvoorziening indeelt in de zogeheten fase 4.' Zelf houden de arbeidsbureaus zich bezig met werkzoekenden in fase 2 en 3, die een minder grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben.

Berends heeft het rijk nu nog zo goed als alleen, alleen op regionaal niveau zijn enkele bedrijven actief die op dezelfde manier werken als Maatwerk. Zo loopt in Amsterdam een project met commerciele bemiddeling van werkzoekenden in de Bijlmer.

Andere bedrijven, zoals uitzendbureaus, zullen in de toekomst naar verwachting eveneens op deze markt inspringen.

Leeuwarden heeft 3500 bijstandgerechtigden die in fase 4 zitten, 60 procent van het totaal.

De wijk Schieringen telt 440 van zulke 'onbemiddelbare' werklozen. Daarvan moet Maatwerk er 70 naar regulier werk bemiddelen, 70 naar een scholings- of zorgtraject dat gericht is op het verkleinen van hun afstand tot de arbeidsmarkt en 50 naar een gesubsidieerde arbeidsplaats of vrijwiligerswerk. Van de 440 'gevallen' moet Maatwerk er dus 190 zien te bemiddelen. Beloning: anderhalf miljoen gulden.

Leeuwarden betaalt dat bedrag uit een bijdrage van het Europees Sociaal Fonds, WIW-gelden en middelen voor het grotestedenbeleid. Maandag bezoekt minister Van Boxtel van grotestedenbeleid het project in Leeuwarden-Oost. “De minister komt kijken hoe wij de verbetering van deze wijk aanpakken. We hebben de wijk eerst fysiek opgeknapt, nu krijgt Schieringen ook een sociale facelift', aldus Bouma.

Maatwerk heeft daar 15 maanden de tijd voor. “Gewoonlijk bemiddelen wij mensen alleen naar regulier werk', zegt Bodo Agterhof, projectmanager van Maatwerk in Leeuwarden, “maar nu we ze ook andere trajecten kunnen aanbieden, kunnen we voorkomen dat ze de zoveelste teleurstelling te verwerken krijgen als het niet lukt om een baan voor ze vinden. Deze mensen hebben immers al tientallen gesprekken achter de rug bij allerlei instanties, die allemaal niks opleverden. In dit project zullen we iedereen een concreet aanbod doen, of dat nou een baan is of iets anders.'

Het project bevindt zich nu nog in de beginfase. “We hebben met ongeveer 70 procent een of meer gesprekken gehad.

We willen niet te snel gaan, het is belangrijk om eerst een vertrouwensband op te bouwen met een client', aldus Agterhof. “We moeten de mensen goed kennen, zodat we weten wat voor iemand het is en hoe hij zich gedraagt. We moeten een goed beeld van iemand kunnen schetsen als we straks op een werkgever afstappen.' Veel langdurig werklozen zijn sceptisch. “Het duurt een tijd voordat ze je vertrouwen en dat ze inzien dat je geen verlengstuk bent van de sociale dienst.'

VERBAZING

Feitze van Dijk is bemiddelaar voor Maatwerk. Hij werkt gewoonlijk bij Arbeidsvoorziening, maar de werkwijze van Maatwerk trok hem aan. “Ik zit hier in het wijkgebouw van Schieringen veel dichter bij de mensen om wie het gaat. De benadering is ook heel anders, ik ga niet meer uit van wat de arbeidsmarkt vraagt, maar wat de mogelijkheden zijn van een werkzoekende.'

“Ik wil liever vandaag dan morgen aan het werk', legt een van zijn clienten in gebrekkig Nederlands uit. De taal is zijn voornaamste probleem. “Ik ben nu vijf jaar in Nederland en vijf jaar werkloos.' Hij volgt nu een taalcursus en doet vrijwilligerswerk op het gemeentelijke sportpark. Van huis uit is hij sportleraar. “Dat wil ik hier ook doen.'

Volgens Van Dijk heeft de man “een sterk arbeidsethos'. Dat hij al als vrijwilliger actief is, geeft aan dat hij graag aan de slag wil. “Ik ga proberen werk voor hem te vinden op een asielzoekerscentrum. Daar is het taalprobleem minder groot. Behalve begeleiden bij sport kan hij daar ook andere dingen doen.' Om in Nederland sportleraar te kunnen worden zal hij eerst de taal beter moeten leren en waarschijnlijk ook moeten bijscholen. “Maar dat heeft hij er graag voor over.'

In Wijkcentrum Schieringen, waar zich een gedeelte van de doelgroep van Maatwerk bevindt, juichen de bewoners de komst van Maatwerk toe. De voorzitster van het plaatselijke wijkcomite: “De mensen weten het te vinden. De wijk praat er ook over, het gaat als een lopend vuurtje rond. Ze zijn vooral verbaasd dat ze nu ineens aandacht krijgen.'