MEEST NABIJE SPOOKSTERRENSTELSEL ONTDEKT IN DWINGELOO

Astronomen hebben met de al ruim veertig jaar oude radiotelescoop in Dwingeloo een sterrenstelsel ontdekt dat kosmisch gesproken vlak bij ons melkwegstelsel staat. Het stelsel bevindt zich in de richting van het sterrenbeeld Cepheus, vlak ten noorden van de lichtende band aan de hemel die de Melkweg wordt genoemd. Sterrenstelsels in deze richting worden vaak door de gas- en stofwolken die zich in het vlak van de Melkweg bevinden aan het oog onttrokken, maar dat is niet de belangrijkste oorzaak dat dit stelsel al niet eerder is ontdekt. De late ontdekking ligt vooral aan het feit dat dit stelsel ondanks zijn normale omvang slechts heel weinig licht uitzendt.

Robert Braun, van de Stichting Astronomisch Onderzoek Nederland, en Butler Burton, van de universiteit van Leiden, ontdekten het stelsel tijdens hun jarenlange onderzoek naar wolken van atomair waterstofgas die zich met grote snelheden - afgeleid uit de dopplerverschuivingen in de uitgezonden radiostraling - rond ons melkwegstelsel bewegen. Omdat hun afstanden niet rechtstreeks zijn te meten, is de ware aard van deze hogesnelheidswolken (die overigens meer dan dertig jaar geleden in Dwingeloo werden ontdekt) nog niet duidelijk. Een van deze wolken trok de aandacht van de Nederlandse astronomen doordat hij zich heel anders bleek te bewegen dan de andere wolken.

Waarnemingen met de grote optische telescoop van het Apache Point Observatory in de Verenigde Staten lieten zien dat het om een lichtzwak sterrenstelsel ging. Dit werd daarna op het Dominion Radio Astrophysical Observatory in Canada weer nauwkeurig op radiogolflengten bestudeerd. Toen bleek dat dit sterrenstelsel aan de hemel een diameter had van bijna die van de maan, dus vrij dichtbij moest staan: op een afstand van ongeveer 19 miljoen lichtjaar. Opmerkelijk is dat het zich in een gebied in de ruimte bevindt waar nog maar een stelsel van vergelijkbare grootte was gevonden, de zogeheten Local Void.

Het nieuwe stelsel, Cepheus 1 genoemd, behoort tot de klasse van de Low Surface Brightness-stelsels, sterrenstelsels die een zeer geringe oppervlaktehelderheid hebben en dus gemakkelijk over het hoofd worden gezien. Hoewel zij in grote hoeveelheden in het heelal zullen voorkomen ontbreken zij in de catalogi, die daardoor niet representatief meer zijn voor de werkelijke situatie in het heelal. De oorzaak van de trage stervorming in LSB-stelsels hangt mogelijk samen met hun geisoleerde positie in de ruimte.

Door het ontbreken van buren worden zij ook niet blootgesteld aan gravitatiestoringen die hen tot stervorming zouden kunnen aanzetten. Een artikel over dit nabije 'spooksterrenstelsel' verschijnt in januari in de Astronomical Journal.

    • George Beekman