Jefim Geller, 1925-1998

Onze zon is de Sovjet-staat, de constante zorg die de partij en de regering tonen voor het geluk en het welzijn van Sovjet-burgers. We hebben voor ons voorwaarden geschapen voor de bloei van wetenschap en cultuur zoals geen enkel ander land ze geniet.'

Dat klinkt naar lang geleden en dat is het ook, het is uit de autobiografie van Jefim Petrovitsj Geller, die vorige week dinsdag op 73-jarige leeftijd stierf in zijn woonplaats Odessa. Hij was al een paar jaar ziek. Zijn laatste toernooi, het Russisch kampioenschap in Elista, speelde hij in 1995 en het schaken ging toen al niet erg goed meer.

Die autobiografie Aan het schaakbord kwam in 1962 in het Russisch uit en de Engelse vertaling Grandmaster Geller at the chessboard is van 1969. Vertaler Bernard Cafferty verontschuldigt zich een beetje voor de opvattingen van Geller. Misschien schrijft Geller alleen maar wat er van hem verwacht wordt, zegt Cafferty. Dat zou kunnen. Een jaar voor zijn boek in de Sovjet-Unie uitkwam was Geller hard aangepakt in het maandblad Schaken in de USSR. Cafferty citeert uit een artikel dat De morele code van een bouwer van het communisme heet. De Sovjet-grootmeesters staan bekend om hun bescheidenheid en hun eenvoudig optreden. Zo niet echter grootmeester Geller, die zich de laatste tijd verwaand is gaan gedragen, aldus de redacteur van het schaakblad in 1961. ,,In ons land houden we niet van opscheppers en mensen die het hoog in hun hoofd hebben. Zoals te verwachten was hebben Gellers kameraden gerechtvaardigde kritiek op hem uitgeoefend op de vergadering van de Oekraïense Schaakbond. We hopen dat de grootmeester de juiste conclusies zal trekken.'

Zo ging dat toen. Geller had overigens wel gelijk wanneer hij met enigszins medelijdende minachting constateerde hoe droevig het peil van de rest van de schaakwereld afstak bij het schaken in de Sovjet-Unie. Zijn tijd was de Gouden Tijd van het Sovjet-schaak en hijzelf, hoewel hij nooit wereldkampioen is geworden, was een van de grootsten.

,,Voor Geller begrepen we het Konings-Indisch niet', schijnt Botwinnik eens gezegd te hebben. Een beetje overdreven. Bronstein en Boleslavski hadden er ook al wat aan gedaan. Maar een diep schaakdenker was Geller zeker. Hoe moet je het Siciliaans spelen met wit? Ongeveer twintig jaar lang was er geen beter studiemateriaal dan de partijen van Geller.

Hij deed 23 keer mee aan het kampioenschap van de Sovjet-Unie. Bij zijn eerste optreden in 1949 ging hij de laatste ronde in met een voorsprong van een half punt op de rest van het veld, maar hij verloor en werd gedeeld derde met Taimanov, wat ook al een sensatie was voor een debutant. Later werd hij twee keer kampioen, in 1955 na een beslissingsmatch tegen Smislov en op de rijpe leeftijd van 54 jaar nog een keer in 1979.

Tussen 1953 en 1971 was hij bijna ononderbroken kandidaat voor het wereldkampioenschap. Alleen voor het kandidatentoernooi van 1959 wist hij zich niet te plaatsen.

In een voorwoord bij Gellers boek The application of chess theory schrijft Michail Tal dat Geller de hoogste troon niet bereikte omdat hij te laat met schaken begonnen was en daardoor teveel blunders maakte.

Voor de wereldkampioenen hoefde Geller niet bang te zijn. Waarschijnlijk heeft in de moderne tijd niemand tegen hen zo'n goede score gemaakt als hij. Gelijk tegen Euwe en Tal, een duidelijk positieve score tegen Botwinnik, Smislov, Petrosian en Fischer, een minimaal negatieve score tegen Karpov en Kasparov en alleen tegen Spasski een duidelijk negatieve score van min drie. Het gaat in totaal om meer dan 150 partijen, dus het zijn geen toevalstreffers. In de tijd dat in het Sovjet-schaak de genieën aan de bomen groeiden was er niemand die kon zeggen dat hij duidelijk sterker was dan Jefim Geller.

Wit Kotov-zwart Geller, kampioenschap van de Sovjet-Unie, Moskou 1949. Deze partij kreeg de schoonheidsprijs, al merkte juryvoorzitter Botwinnik wat zuur op dat het niet als een kunstwerk uit één stuk beschouwd kon worden.

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. Pb1-c3 Lf8-g7 4. g2-g3 0-0 5. Lf1-g2 d7-d6 6. Pg1-f3 Pb8-d7 7. 0-0 e7-e5 8. e2-e4 e5xd4 9. Pf3xd4 Pd7-c5 10. f2-f3 Een wat slap systeem dat later in onbruik is geraakt. 10...Pf6-d7 11. Lc1-e3 c7-c6 12. Dd1-d2 a7-a5 13. Ta1-d1 Pd7-e5 14. b2-b3 a5-a4 15. Pd4-e2 Hier was 15. f4 heel interessant. Het kansrijkst voor zwart is dan 15...axb3 16. fxe5 bxa2 17. Pxa2 Lg4 18. Pe2 Lxe5 en met twee pionnen voor het stuk bij mooie stelling heeft zwart goede kansen. 15...a4xb3 16. Le3xc5 Pe5xc4 17. Dd2-c1

Later liet Bronstein zien dat het dameoffer 17...b2 18. Dc2 dxc5 19. Txd8 Txd8 nu heel goed voor zwart zou zijn geweest. Geller schrijft dat hij zulke risico's niet wilde nemen. Ook na wat hij speelt staat hij zeer goed. 17...b3xa2 18. Pc3xa2 Dd8-a5 19. Dc1xc4 Lc8-e6 20. Dc4-c1 d6xc5 21. Pa2-c3 b7-b5 22. Pc3-b1 Wits enige kans was volgens Geller 22. f4 om snel e5 te spelen. 22...b5-b4 23. Pe2-f4 Le6-b3 24. Td1-d6 c5-c4 25. Td6xc6 c4-c3 26. Pf4-d5 Lb3xd5 27. e4xd5 Da5xd5 28. f3-f4 Dd5-d4+ 29. Kg1-h1 Ta8-a2 30. Lg2-f3 Ta2-b2 31. f4-f5 Lg7-e5 32. Dc1-e1 Tf8-d8 33. Lf3-e4 Kg8-g7 34. f5-f6+ Kg7-g8 35. Tc6-a6 h7-h5 36. Ta6-a5 h5-h4 37. Le4xg6 Tb2xh2+ 38. Kh1xh2 Le5xg3+ 39. De1xg3 h4xg3+ 40. Kh2-h3 f7xg6 Wit gaf op.

Wit Fischer-zwart Geller, Skopje 1967

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 d7-d6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 Pb8-c6 6. Lf1-c4 e7-e6 7. Lc1-e3 Lf8-e7 8. Lc4-b3 0-0 9. Dd1-e2 Dd8-a5 10. 0-0-0 Pc6xd4 11. Le3xd4 Lc8-d7 12. Kc1-b1 Ld7-c6 13. f2-f4 Ta8-d8 14. Th1-f1 b7-b5 15. f4-f5 Het begin van grote complicaties die gunstig voor wit zijn. 15...b5-b4 16. f5xe6 b4xc3 17. e6xf7+ Volgens een analyse van Murej was 17. Txf6 heel sterk. Fischers zet is ook goed, maar veel ingewikkelder. 17...Kg8-h8 18. Tf1-f5 Da5-b4 19. De2-f1 Pf6xe4

20. a2-a3 Het verschil tussen winst en verlies is soms klein. Een paar uur na de partij bedacht Fischer dat hij met direct 20. Df4 had kunnen winnen. Geller kon daar 'na jaren van nauwgezette analyse', zoals hij schrijft, niets aan afdoen. 20...Db4-b7 21. Df1-f4 Lc6-a4 Nu beslist plotseling de zwarte tegenaanval. 22. Df4-g4 Le7-f6 23. Tf5xf6 La4xb3 Wit gaf op.