Hollands Dagboek: Flip Bool

Flip Bool (51) is directeur van de stichting Nederlands Fotoarchief. Deze week moest hij 38 kisten door de Russische douane zien te krijgen. Om in Moskou de fototentoonstelling 'Nederland: Land uit Zee' in te richten. Koningin Beatrix zou de tentoonstelling bekijken, maar haar staatsbezoek werd afgezegd wegens ziekte van president Jeltsin.

Woensdag 18 november

Sinds het Prins Bernhard Fonds ruim een jaar geleden bekendmaakte dat prof. H.W. Wertheimer en zijn echtgenote 22 miljoen nalieten voor de oprichting van een fotomuseum, mag de fotografie zich verheugen in een ongekende belangstelling. Gisteravond meldde NRC Handelsblad op de voorpagina dat Stichting De Pont in Amsterdam een expositieruimte voor hedendaagse fotografie zal openen. Dat is verheugend nieuws, want sinds de sluiting van de Canon Gallery vormen het Amsterdams Centrum voor Fotografie en de nog kleinere galerie 21/2x41/2 de enige permanente presentatiepodia voor fotografie in de hoofdstad. Hopelijk draagt dit initiatief van De Pont er toe bij dat het Prins Bernhard Fonds bij de besteding van het Wertheimer-legaat iets verder zal kijken dan de grenzen van Amsterdam.

Vanochtend allereerst de Volkskrant gekocht om te zien of er nog meer nieuws is. Het blijft echter bij een klein bericht. Toevallig wijdt dit ochtendblad op dezelfde pagina zes kolommen aan de muurschilderingen van LeWitt, Tuzina, Toroni en Forg in de trappenhuizen van het Haags Gemeentemuseum die zonder overleg met de betrokken kunstenaars bij de recente restauratie zijn verwijderd. Deze muurschilderingen en andere werken 'in situ' werden gerealiseerd in de periode dat ik daar hoofdconservator moderne kunst was en het gebeuren laat mij dus niet koud.

Tot mijn verbijstering verdedigt Peter Struycken de handelwijze van het museum, terwijl hij net een proces tegen het Nederlands Architectuurinstituut heeft gevoerd over de tijdelijke aantasting van zijn lichtsculptuur aan dat gebouw. Bovendien ontwierp Struycken voor het gerenoveerde Haags Gemeentemuseum een computergestuurde lichtprojectie op de plek waar Eric Orr in 1985 een Light Space realiseerde, die als permanente installatie was gedacht.

Na de ochtendkrant haal ik de visa op voor onze reis van aanstaande vrijdag naar Moskou. Vervolgens spoed ik mij naar de stad om warme kleren en een muts te kopen. Het vriest in Moskou meer dan tien graden en dat vraagt om extra voorzorgsmaatregelen.

Om 12.00 uur ontmoet ik Veronica op Hollands Spoor. Wij reizen samen naar Amsterdam voor de begrafenis van Ellie Vossen, de 50-jarige partner van onze oude vriend Franck Gribling. Zij ligt in een ruwhouten kist opgebaard in de tentoonstellingsruimte van City Thoughts aan de Oudezijds Voorburgwal. Franck heeft haar gezicht en handen voor deze laatste indrukwekkende samenkomst met goudpoeder bestrooid.

Per rondvaartboot brengen we Ellie naar begraafplaats Zorgvlied. In mijn hoofd hoor ik de prachtig door Reinbert de Leeuw vertolkte 'Lugubere Gondola' van de late Liszt. Het dak van de rondvaartboot en de kist liggen vol bloemen. Het woord vaarwel is hier echt op zijn plaats. Van de toespraken op Zorgvlied roeren de woorden van Franck mij tot tranen toe. Stoicijns als hij gewoonlijk is, hoor ik hem voor het eerst in zijn leven vloeken. Uit zijn woorden spreekt groot verdriet, maar tegelijkertijd de kracht om dit te overwinnen.

Per boot keren we terug naar het huis van Franck en daar staan als vanouds tafels vol eten en drinken. Met alle vrienden hopen we van harte dat de wens van Ellie vervuld wordt om haar afgelopen voorjaar in de Pyreneeen gekochte en inmiddels grotendeels opgeknapte atelier in de toekomst beschikbaar te houden voor jonge en talentvolle kunstenaressen. Bij een Chinees op de Zeedijk mijmeren we met onze kunstenaarsvrienden Sjoerd Buisman en Mathilde Cuypers na over deze mooie maar aangrijpende middag en keren voor ons doen redelijk op tijd terug in Den Haag.

Donderdag

Mijn dag bestaat uit allerhande klusjes, briefjes en telefoontjes. Onder andere Agence France Presse geschreven dat zij ongeautoriseerd de bekende foto van Pinochet door Chas Gerretsen aan Time heeft geleverd. Uitgebreid met Jutka Rona gesproken over de overdracht van het negatievenarchief van Alfred van Sprang door ABC Press. Een laatste blik geworpen op de teksten over nieuw te verwerven archieven die naar de Adviescommissie moeten. Dat is altijd een zware bevalling.

De Nederlandse ambassade in Moskou belt. Het 38 kisten en ruim 300 foto's omvattende transport van de tentoonstelling 'Nederland: Land uit Zee' komt niet door de douane omdat het contract tussen het Moscow House of Photography en het Nederlands Fotoarchief niet in het Russisch ter tafel ligt. Per fax machtig ik Jennes de Mol van de Nederlandse Ambassade in Moskou om een Russische vertaling van het Engelse contract te tekenen. Reischeques en dollars bij de bank afgehaald. Aan het einde van de middag een laatste bespreking met Joop de Jong en Hans Rooseboom als curatoren van de tentoonstelling.

Met Veronica voor een borrel en een hapje neergestreken bij ons stamcafe Het Gelagh, schuin tegenover het NFa. Hoewel mijn koffer nog niet is gepakt gaan we toch naar de premiere van 'The Schliemann Pieces' van balletgezelschap Scapino. Het is een theatraal ballet, met prachtige live muziek van Harry de Wit. In de wandelgangen nog even gesproken met wethouder Hans Kombrink over onze plannen voor een op te richten Nationaal Instituut voor Fotografie, Film en Nieuwe Media. Met of zonder Wertheimer-legaat kan dit plan wat ons betreft niet stuk. Gelukkig lijkt OC&W er net zo over te denken.

Vrijdag

In haast de laatste spullen bij elkaar gezocht en in de koffer gepropt. Tegen 11.00 uur tref ik Joop en Hans op Schiphol voor onze vlucht naar Moskou. Als enige exposant van de tentoonstelling 'Nederland: Land uit Zee' voegt de fotograaf Cary Markerink zich later bij ons. In de Boeing 737-400 van Aeroflot zijn slechts 24 van de 131 stoelen bezet. Moskou is op dit moment duidelijk geen populair reisdoel. Bij aankomst vriest het flink en sneeuwt het licht. Lioedmila Rogova van het Moscow House of Photography verwelkomt ons op het vliegveld en heeft vervoer naar de stad geregeld.

Aangekomen in het gigantische Hotel Moskva recht tegenover de Doema bellen we eerst met onze transporteur in Nederland. De tentoonstelling wordt om onduidelijke redenen nog steeds niet door de douane vrijgegeven. Dat probleem zullen we maandagochtend dus moeten oplossen. De rest van de avond brengen we met Lioedmila door in een Engels-geinspireerde kunstenaarsclub vlak bij de Tretjakov Gallery. De gepeperde rekening vergeten we snel door een prachtige nachtwandeling over de knisperende sneeuw naar ons hotel.

Zaterdag

Bij het ontbijt treffen we Lioedmila om gezamenlijk de tentoonstellingsruimte in de vlakbij gelegen Maly Manesh (Kleine Manege) te gaan inspecteren. We hebben de tentoonstelling op basis van onduidelijke plattegronden moeten ontwerpen. Nu we de ruimten voor het eerst zien, borrelen al direct ideeen op voor wijzigingen in de geplande inrichting. Het gebouw zelf valt ons beslist niet tegen. Dat kan niet gezegd worden van de tentoonstelling die er tot zondag wordt getoond met schilderijen en beelden van Zoerab Tsereteli. Deze kunstenaar is een persoonlijke vriend van Moskous burgemeester Joeri Loesjkov en daaraan dankt hij de opdracht voor het recent opgerichte monstrueuze monument voor Peter de Grote.

Tsereteli is ook verantwoordelijk voor de wanstaltige obelisk voor het Museum voor de Grote Vaderlandse Oorlog waar ik in 1996 de tentoonstelling 'De Illegale Camera 1940-1945. Nederlandse Fotografie tijdens de Duitse bezetting' heb ingericht. Na een bezoek aan het Kremlin, een lunch in het Georgische restaurant Mama Zoja en een bezoek aan de burelen van het Moscow House of Photography, besluiten we de dag in het Poesjkin Museum. Het weerzien van de Franse kunst uit de collecties van Tsjoekin en Morozov is een feest.

Zondag

De morgen brengen we door op de Izmajlovo markt aan de oostelijke rand van de stad. Honderden stalletjes bieden er van alles te koop aan. Het interessantst zijn de Moskovieten die de vrieskou trotseren om hun eigen spullen te gelde te maken. Vernikkeld van de kou lunchen we terug in het centrum in het typisch Russische restaurant Jolki-Palki.

Daarna melden we ons bij het kantoor van onze Russische collega's om nogmaals naar de Kleine Manege te gaan voor een bespreking over de inrichting. Dit keer gaan we niet met de metro, maar steken langs de weg onze hand op. Binnen de kortste keren stopt er dan een Moskoviet om je voor 30 roebel naar de plaats van bestemming te brengen. Als taxichauffeur heb je hier forse concurrentie.

Wekenlang hebben wij zonder resultaat per fax gediscussieerd over wanden voor onze tentoonstelling. Ter plaatse blijkt er echter meer mogelijk dan gedacht. Er liggen zelfs schotten klaar die aan elkaar gekoppeld kunnen worden. Wanneer er geen douaneprobleem was geweest, hadden we vanavond al aan de inrichting kunnen beginnen. Telefonisch spreken we met de Russische agent van onze transporteur. Na de problemen met het contract, moet er nu contant geld op tafel komen voor de inklaring.

Hans en Joop gaan dat morgenochtend persoonlijk bij de douane voldoen.

Maandag

Vannacht gewekt door gerinkel van de telefoon. Een zwoele stem vraagt of ik van Russische vrouwen houd. De bedoeling laat zich raden. Ik verkies de nachtrust.

De ochtend besteed ik aan het schrijven van de openingstoespraak die morgen van mij wordt verwacht. Daarna is het wachten op het transport. En passant komt het bericht door dat het staatsbezoek van koningin Beatrix aan Rusland is afgezegd wegens ziekte van Jeltsin.

In de loop van de middag begin ik mij echt zorgen te maken. Er rest nog maar 24 uur tot de opening. Uiteindelijk arriveert de vrachtwagen om 19.00 uur. Gezien de tijdsdruk hebben Hans en Joop nauwelijks tijd om verslag uit te brengen van hun bizarre avonturen in het ver buiten Moskou gelegen douanecomplex. Na het uitpakken van de kisten beginnen we met een hangploeg van tien man aan de inrichting die de hele nacht in beslag neemt. Om 07.00 uur in de ochtend hangt de laatste foto.

Dinsdag

Na een paar uur slapen zijn we weer in het tentoonstellingsgebouw om de in Nederland vertaalde teksten en bijschriften op te hangen. Hans maakt deze klus af, terwijl ik met Joop naar de drukbezochte persconferentie race. Omdat er geen pers komt zonder drank, wordt die elders in een restaurant gehouden. Ik zet de opzet van de tentoonstelling uiteen. Het thema 'Land uit Zee' is gekozen om de ontwikkeling van Nederland in de laatste anderhalve eeuw te tonen door het werk van ruim dertig vooraanstaande fotografen. Precies tien jaar na 'Roots+Turns' in Texas is dit de tweede buitenlandse presentatie van onze fotografische geschiedenis, met bruiklenen uit de belangrijkste openbare Nederlandse fotocollecties.

Naast de Moskouse wethouder voor Cultuur en onze ambassadeur spreek ik de honderden gasten toe. Tijdens de opening hebben wij eigenlijk pas gelegenheid om zelf de tentoonstelling te bekijken. We zijn niet ontevreden en volgens onze Russische collega's valt de presentatie hier in zeer goede aarde.

Na de opening gaan we met een bont gezelschap eten. Van de rekening is zo'n puinhoop gemaakt dat er na heftige discussie en veel gereken circa f100,- afgaat.

Woensdag 25 november

Cary is vanmorgen vroeg naar het vliegveld vertrokken. Mede door alle wodka van gisteravond beginnen wij de dag laat en brengen uren bij het Moscow House of Photography door om te regelen dat het retourtransport beter verloopt. Eindeloos heen en weer gebeld en gefaxt met onze transporteur en de Russische agent. Alles lijkt nu goed geregeld, maar je weet het hier nooit.

Vanavond zijn we door onze cultureel attache Jennes de Mol uitgenodigd voor een diner bij Mama Zoja. Dat is bepaald geen straf, want het eten is er goed en uit ervaring weten we dat je er niet wordt belazerd. In de stad zie of merk je weinig van de crisis, maar door de jacht op geld voel je dat het niet meevalt om je hoofd hier boven water te houden. De bureaucratie die wij in de afgelopen dagen hebben ervaren, geeft ook weinig hoop voor de toekomst.

    • Flip Bool