De Macanezen denken niet in zwart en wit

MACAU, 28 NOV. Macau

Volgend jaar komt de Portugese kolonie Macau in Chinese handen. Anders dan bij de overdracht van Hongkong verlopen de onderhandelingen tussen Peking en Lissabon tamelijk geruisloos. Toch zijn er wel zorgen: wat blijft er over van de unieke identiteit van de Macanezen, de gemengd Chinees-Portugese bevolkingsgroep?

Raden waar Norma Xavier vandaan komt, is niet eenvoudig. Haar trekken zijn Chinees. Door haar Engels rolt een mediterrane 'r'. Kantonees spreekt ze niet, Portugees gaat een beetje en in haar auto ratelt een cassette 'Mandarijn voor beginners'. “Best treurig, niet?', zegt ze met enige zelfspot. “Mijn Portugese vader heeft mij naar Canada gestuurd. Macanezen zijn hier kansloos. Boven iedere Macanese autoriteit staat een Portugees.' Na 30 jaar is ze teruggekeerd naar haar geboorteplaats. Op zoek naar nieuwe kansen. “Ik wil deel uitmaken van de overdracht. Ik wil leven onder Chinees bestuur.'

De komende overdracht van de Portugese kolonie op 20 december 1999 aan China roept gemengde gevoelens op onder de Macanese bevolkingsgroep in Macau. De 15.000 Macenezen, met een gemengde Chinees-Portugese achtergrond, hebben een opmerkelijk stempel gedrukt op het grondgebied, hoewel ze slechts een kleine minderheidsgroep vormen; 97 procent van de 490.000 Macauers is etnisch Chinees.

, Velen van ons zijn trots op de wortels die wij hebben in de Portugese cultuur,' zegt Norma Xavier. “Maar in Macau kun je je Chinees-zijn niet verloochenen. Nu, met de overdracht in het vooruitzicht, laat ik de Chinees in mij spreken.' Dat, aldus Xavier, is de pragmatische aard van de Macanezen. “Wij koesteren geen passie voor welke nationaliteit dan ook. We passen ons aan.' Ze denkt er echter niet over haar Portugese paspoort op te geven. “Ik ben altijd Portugees geweest. Dat wil ik blijven.' Zwart-wit bestaan niet voor Xavier. Hoewel zij haar banden met de Portugese cultuur wenst te behouden, verwacht zij veel van de overdracht. “De Macanezen zijn hulpeloos en berustend. We zijn al zo lang gehoorzaam aan de Portugezen geweest.

Portugees is een lastige taal. Het sluit het volk buiten. Als de Portugezen vertrekken, profiteert iedereen daarvan - en de Macanezen zullen een grotere invloed hebben op het bestuur.'

Niet iedereen in Macau is daar zo zeker van. Joaquin Morais Alves, lid van de Wetgevende Raad (het parlement) van Macau gelooft dat de vooruitzichten voor de Macanese ambtenaren zeer ongewis zijn. “Macanezen kunnen geen Chinees lezen of schrijven. Dat is weinig praktisch wanneer de voertaal na de overdracht Chinees wordt.' Alves, een 68-jarige Portugees die in 1939 naar Macau kwam, is getrouwd met een Macanese vrouw, en het lot van de kleine groep gaat hem aan het hart. Hij maakt zich zorgen over de toekomst. “Het is niet zeker of de Macanezen hun Portugese paspoort mogen houden.'

Over de nationaliteitenkwestie is, met ruim een jaar te gaan tot de overdracht, nog altijd geen overeenkomst bereikt. Aanvankelijk stelde Peking voor dat alle inwoners van Macau die daar geboren zijn en beschikken over Chinese voorouders na de overdracht de Chinese nationaliteit zouden moeten aannemen. Alves noemt dat waanzin. “Waarom zouden de Macanezen moeten kiezen? Zij zijn al 450 jaar Portugees. De kans bestaat dat zij vertrekken. Dat doet het bestuur geen goed. Als de Chinezen Macau terug willen hebben, dan zouden ze een stabiele overheid moeten garanderen.' Peking lijkt zich daar sinds kort van bewust. Eerder deze maand besloot het door China geinstalleerde Voorbereidend Comite van de Speciaal Administratieve Regio Macau (de term die Peking hanteert), dat Macanezen mogen kiezen tussen de Portugese en Chinese nationaliteit. Maar Alves is gerust: “In de politiek is niets zeker. Macau is anders dan Hongkong.

Hongkong is belangrijk, Macau is makkelijk te onderwerpen.'

Met het naderbij komen van de overdracht, getroosten steeds meer Macanezen zich de moeite het belang van de groep en hun culturele identiteit aan de wereld, en vooral aan China, duidelijk te maken. Een van hen is Carlos Marreiros, architect schrijver, antropoloog en voor velen vooral de stem van de Macanezen. “Zonder de Macanezen bestaat Macau niet', zegt hij. “Dan kan geen sprake zijn van een doelmatig bestuur. En belangrijker nog: China voldoet dan niet aan het concept van 'een land, twee systemen', (dat Hongkong en na 1999 Macau een hoge mate van autonomie garandeert)

Om zijn ideeen kracht bij te zetten, richtte Marreiros in 1996, voorafgaand aan de laatste, deels directe verkiezingen van de Wetgevende Raad voor de overdracht, een eigen partij op. Zijn 'Macau Sempre', of 'Voor altijd Macau', behaalde geen van de acht direct verkiesbare zetels, maar volgens de architect was dat geen verrassing. Immers, de overgrote meerderheid van de Macauers is etnisch Chinees. “Velen van hen vertegenwoordig ik ook, want bijna de helft van de bevolking is in Macau geboren. Dat maakt hen in mijn ogen ook tot Macanees. Maar wij bestonden te kort om hen die boodschap over te brengen.'

Marreiros zet zijn pleidooi voor erkenning van de Macanese bevolkingsgroep kracht bij met het argument dat mensen zoals hij het vacuum kunnen vullen, dat met het vertrek van de Portugezen wordt achtergelaten. Tot 1984 kwamen alleen Portugezen in aanmerking voor hoge overheidsbanen; daardoor is in Macau een tekort aan Chinezen met voldoende ervaring voor de belangrijke posten binnen de hogere rechterlijke en bestuurlijke macht. “De Macanezen vormen een essentiele schakel voor een vlekkeloze overdracht', aldus Marreiros.

Parlementslid Alves is het daarmee eens. Maar de beschuldiging dat Portugal etnische Chinezen nooit kansen heeft geboden binnen het bestuurlijk apparaat, wijst hij resoluut van de hand. “Tachtig tot 90 procent van de ambtenaren is Chinees. Alleen de topposities worden bezet door Portugezen. De Chinezen hebben nooit interesse getoond voor die leidinggevende functies. Er zijn nu eenmaal weinig competente kandidaten onder hen. Daar is Portugal niet alleen verantwoordelijk voor.'

Alves vertelt dat in de jaren '60, toen hij voor de toenmalige Portugese gouverneur werkte, een poging is gedaan de Chinezen bij het bestuur van Macau te betrekken. “Zij hebben geen gehoor gegeven.' Op het hoogtepunt van de Culturele Revolutie, in 1966, namen lokale communisten zelfs even de macht over, maar Peking riep hen terug en verzocht Portugal te blijven. In 1974, na de Portugese revolutie toen Lissabon besloot al zijn kolonien op te geven, bleek China nog altijd niet klaar voor een overdracht. Pas in 1979, toen Portugal en China hun betrekkingen normaliseerden, kwamen beiden overeen dat Macau 'Chinees grondgebied' was 'onder Portugees bestuur'.

“Ik hoop dat de Chinese leiders begrip zullen hebben voor dat wat Macau anders maakt dan de eenvormigheid langs de Zuid-Chinese kust', zegt Marreiras, die ook een Macanees-Portugees restaurant beheert in een oude en kleurrijke buurt van de stad. “De lokale cultuur is uniek. Jonge Macanezen beseffen dat niet. Zij vertrekken naar het buitenland of Hongkong, waar Engels hen verder brengt dan Portugees. Maar in de 154 jaar dat de Britten in Hongkong hebben geheerst, heeft nooit de symbiose plaatsgehad die hier zo bijzonder is.' Macanezen, zo heet het in Macau, verbeelden de edele omarming van een zonovergoten Portugese zomer en de verfijnde bloei van een Chinese lente, en dat mag aan de geschiedenis niet verloren gaan.