Waar Robin Hood aan de verkeerde kant staat; De Braziliaanse economie

Brazilie, waar de Nederlandse handelsmissie nu verblijft, kampt met een financiele crisis, en gaat grootscheepse bezuinigingen doorvoeren. Maar wie moet het meest lijden? De rijken hebben tot nu toe altijd, zoals haast nergens anders ter wereld, de dans weten te ontspringen. Dat is te zien en te horen in de drukste winkelstraat van Sao Paulo

Tussen de billen van de pin-up de tips voor wat je moet doen als je werkloos bent. Onder de kop `dit lekkere kontje lapt je weer op' geeft `de krant van de arbeider' Noticias Populares een gedetailleerd overzicht van de nieuwste bezuinigingen op de werkloosheidsuitkering. Puntsgewijs staat beschreven hoe je een sollicitatiegesprek voert of een curriculum vitae opstelt.

Dit is de werkstad Sao Paulo. Hier geen straatventers met de aanbieding `curriculum te koop' zoals in Rio de Janeiro: `binnen vijf minuten een geheel nieuwe loopbaangeschiedenis!' Nee, in Sao Paulo is het leven serieus. Op de Rua Barao de Itapetininga, de centrale winkelstraat van de staad, staan geen mannen in short, flesje bier in de hand het leven door te nemen. Hier gaan de mensen goed gekleed, de pas versneld, en het gaat ook altijd ergens naartoe.

Toch kan ook het geordende beton van Sao Paulo niet meer de effecten verhullen van de financiele storm die over Brazilie raast. Sinds augustus stroomde meer dan 25 miljard dollar het land uit. Om de munt vast te houden heeft de regering de buitenlandse reserves aangesproken voor een bedrag dat drie keer zo hoog is als de totale exportopbrengsten in diezelfde tijd. En om de niet aflatende uitstroom van dollars te dempen, besloot de regering in oktober de rente te verhogen tot bijna 50 procent. Dat betekent dat de regering ook zichzelf in de vingers snijdt met deze astronomische rente over zijn eigen schuld.

Zo zit Brazilie al een tijdje in zijn eigen staart te bijten. De economische groei is tot stilstand gekomen, de werkloosheid gestegen; en zo zal het voorlopig wel blijven, geeft ook de regering van president Ferando Henrique Cardoso toe.

Inmiddels zijn het IMF, de Wereldbank en de tien rijkste landen de wankelende reus te hulp geschoten met een lening van samen 41 miljard dollar. Voorwaarde is echter dat de herverkozen regering van Cardoso de komende paar jaar hetzelfde bedrag op het overheidstekort bezuinigt.

“Het pakket is klaar', zucht `de krant van de arbeider' die op de kiosk in de Rua Barao de Itapetininga geplakt is. Naast het goede nieuws - “penistransplantie nu mogelijk' - staan de nieuwe maatregelen van de regering afgedrukt. Bezuinigingen op gezondheidszorg, onderwijs en sociale zekerheid. De BTW wordt verdubbeld, de omzetbelasting omhoog, en ambtenaren kunnen in bepaalde gevallen ontslagen worden. Dat zijn voorlopig de centrale punten.

In de winkelstraat verdringen straatverkopers, bedelaars en waarzeggers zich rond de schaarse winkelaars. Er zijn de glanzende boetieks als Miss Garbo, Art-night ondergoed of chocolade Kopenhagen. Je kunt er schoenen kopen voor 400 gulden. Maar daarnaast zijn er ook de aanbiedingen: een paar gymschoenen voor f12,95. Te betalen in drie maandelijkse termijnen van f3,32. En bij de gymschoenen is het stukken drukker dan in boetiek Shoe Design. Zoals ook die mevrouw die sigaretten per stuk verkoopt uitstekende zaken doet.

“Goud, goud. Ik koop goud en zilver voor superprijzen', roept een oude man. Hij draagt een bord met de prijzen per gram. Een zwart echtpaar met kinderen stapt op hem af. Hij weegt, onderhandelt, en stopt even later hun trouwringen in zijn zak. Niet een maar minstens twintig goudkopers staan met hun rode en felgele borden op de Rua Barao de Itapetininga. Als een droeve demonstratie lopen ze heen en weer.

Hoe kan in dit land nu nog meer bezuinigd worden, vraagt men zich af? In Brazilie, waar veertig procent van de bevolking niet kan schrijven, en 68 procent de lagere school nooit heeft afgemaakt.

Waar elke zes seconden een baby aan ingewandziekten sterft, en nog geen kwart van de bevolking verzekerd is voor ziekten. Waar tweederde van de bevolking onder de armoedegrens leeft, en een kleine tien procent rijken meer dan de helft van alle rijkdom bezit. Daar kan toch helemaal niets meer vanaf?

“Jawel', zegt de econoom Jose Camargo, van de universiteit van Rio de Janeiro. “Brazilie heeft zich altijd gekenmerkt door een herverdeling van arm naar rijk: een soort omgekeerde Robin Hood-economie.' Hij geeft het voorbeeld van een van de laatste onderwijshervormingen. Die hield in dat studenten gratis naar de universiteit mochten, terwijl de andere schooltarieven juist werden opgetrokken. “De staat is altijd de melkkoe van de elite geweest.'

Zo zit Brazilie, sinds de tijden van dictator Getulio Vargas uit de jaren dertig en veertig, opgescheept met een sociaal zekerheidsysteem voor ambtenaren dat zijn gelijke in de wereld niet kent. Camargo rekent voor: drie miljoen gepensioneerde ambtenaren ontvangen samen omgerekend jaarlijks zeventig miljard gulden aan pensioenen. Zelf dragen ze daar in de vorm van premies en belastingen nog geen twintig procent aan bij. Elk jaar moet de belastingbetaler dus 80 procent op de ambtenarenpensioenen toeleggen. De geprivilegeerde positie van de Braziliaanse ambtenaar is de eerste uitwas die de regering Cardoso moet aanpakken, wil hij het land drijvende houden, meent Camargo. “De overheidstekort op de ambtebarenpensioenen is bijna net zo groot als de hele lening van het IMF, en dubbel zoveel als de overheid met een heel jaar privatiseren verdiend heeft', zegt Camargo. “Dat is toch van de gekke?'

In de maatregelen die president Cardoso voorstelt zit dan ook een eerste schuchtere poging tot hervorming van de ambtenarenpensioenen.

Voor ambtenaren die meer dan 2000 gulden verdienen gaat de premie omhoog. Ook gepensioneerde amtenaren moeten nu premie gaan betalen. Samen leveren deze maatregelen een bezuiniging van vier miljard gulden op. Ook wordt de leeftijdsgrens voor de pensionering opgetrokken: naar 48 jaar voor vrouwen en 53 jaar voor mannen.

Een derde maatregel om de kosten van het ambtenarenapparaat te drukken is de limiet die de regering aan de deelstaten wil stellen over wat ze aan personeel uitgeven. Niet meer dan 30 procent van het totale budget mag besteed worden aan salarissen en pensioenen.

En daar begint al gelijk het probleem. Vorige week rekende de nieuwe gouverneur van Rio de Janeiro de regering voor dat deze maatregel onmogelijk is. Het budget van Rio bestaat op dit moment voor 78 procent uit salarissen. Als lid van de linkse oppositie wil gouverneur Garotinho niets liever dan het mes in de ambtenarensalarissen zetten. Maar hoe? Daar zijn bijvoorbeeld de `maharadjas van de bureaucratie'. De ambtenaren die duizelingwekkende salarissen verdienen van twintig- tot tachtigduizend gulden schoon per maand. Op eigen houtje kan de gouverneur die salarissen niet omlaag schroeven. Daar is een wet voor nodig, en zelfs dan heeft de ambtenarenrechter het laatste woord. Zo zit de gouverneur in zijn maag met een gemeentelijke afdeling, waarvan alle 310 de ambtenaren salarissen verdienen rond de zestigduizend gulden per maand. Ontslaan kan hij ze niet, omdat de rechter dit onlangs verboden heeft.

Maar zelfs als hij ze zou ontslaan, dan is hij nog niet van ze af. De deelstaat moet dan hun pensioen betalen, dat bestaat uit een levenslange doorbetaling van het laatst verdiende salaris.

Dit is bijvoorbeeld het geval met de ambtenaren van een soort deelstaatsrekenkamer. De instelling heeft maar zeven maanden bestaan, in het jaar 1975. Nog steeds betaalt de deelstaat de ambtenaren uit deze prehistorie hun volle pensioen: elk 21 duizend gulden per maand.

“Ik geloof dat de wereld een beetje meer vertrouwen moet tonen in Brazilie', zegt Laurinda Ferreira (23), terwijl ze aan haar gezonde drankje zuigt op de Rua Barao de Itapetininga. Een weldoorvoed meisje in een leren jasje. Ze is in Amerika geweest en Europa, en past helemaal in het beeld van de nieuwe `geglobaliseerde cultuur', zegt ze zelf. Ze studeert journalistiek, en wil openstaan voor alles wat nieuw is, zegt ze. “Dat de Braziliaanse munt onder druk staat is toch voornamelijk een probleem van verkeerde beeldvorming', zegt ze vol vertrouwen in het herstel van de Braziliaanse economie.

Samen kijken we naar de lange rij die zich gevormd heeft voor de `cartorio' aan de overkant. Een bureaucratische uitvinding die erop neer komt dat elk document in elke transactie tussen burger en staat voorzien moet worden van een speciaal door deze cartorio's afgegeven zegeltjes. Nutteloos tijdsverlies, waarvoor de burger ook nog betalen moet.

Laurinda beaamt dat de bureaucratie een ware vloek kan zijn voor de buitenlandse investeerder. “Het is af en toe om gek van te worden', had Ben van Schaik, president-directeur van Mercedes-Benz in Sao Paulo gezegd. Zo heeft zijn personeelsafdeling een supermodern systeem van informatietechnologie. “Maar nog steeds moeten wij met de hand voor elke werknemer antieke werkboekjes invullen.' Van Schaik had nog wel honderd voorbeelden, zei hij. “De meeste bedrijven kennen meestal nog wel wat andere wegen om met de bureaucratische molen om te gaan', zegt Van Schaik.

Corruptie wil hij het niet noemen. “We hebben vrienden. Je moet als bedrijf een beetje flexibel zijn. Maar de bureaucratie is en blijft een vreselijk groot probleem.'

Geheel in de lijn met deze hartekreet heeft ook Laurinda zich voorgenomen de vinger op dit soort rotte plekken te leggen. Uitgebreid praat ze over de reportages die ze zal maken, de onderwerpen die ze zal behandelen. Maar denkt Laurinda dan een baan te vinden? Anderhalf miljoen jongeren zit zonder werk, en het probleem neemt alleen maar toe, is de voorspelling. Laurinda haalt haar schouders op. Haar vader is directeur van het grote televisienetwerk Rede Globo in de deelstaat Bahia. “Hij geeft mij zeker een baan.'

De vraag of ondanks haar familierelatie een ander misschien beter is dan zij, vindt ze een absurde gedachte. “Ik weet gewoon dat ik goed zal zijn.' Zij is niet als sommige profiteurs onder de ambtenaren - mensen die twee of drie baantjes tegelijk hebben en nooit komen werken. Natuurlijk zijn er ook hele goeie ambtenaren. Zoals haar moeder. Haar hele leven heeft zij zich kapotgewerkt. Nu is ze met haar 48ste met pensioen. En dan wil president Cardoso haar premie laten betalen! Ongehoord. Boos zet ze haar glas op tafel. “Kijk, zo verander je Brazilie niet', zegt ze. “Er zijn historische zaken die zo zijn gegroeid, en daar mag je niet zomaar aanzitten.'

Op de Rua Barao de Itapetininga gaat de zon langzaam onder. Ook de oude mannen breken hun boeltje op. De hele dag hebben ze hier als wandelend arbeidsbureau rondgelopen. Een plastic cape om de hals waarop de beschikbare banen geprikt zijn. `Boekhouder, tweetalig jaar, vijf jaar ervaring', staat er op de cape van Jose Faria (58). `Verpleger (m/v), ervaring, tot 30 jaar'.

Ook Faria is verpleger geweest. Maar een paar jaar geleden werd hij ontslagen omdat hij te oud was. Hij heeft geen pensioen, en nu speelt hij voor 25 gulden per dag wandelend uithangbord. “Ik heb de indruk dat het weinig nut heeft', zegt Farias, en wijst op de advertenties op de buik van zijn maat. Steeds weer worden mensen met jaren ervaring gezocht, een hoge opleiding en ook nog piepjong. “Die mensen zijn er gewoon niet in Brazilie', beaamt zijn collega. Hij wijst nog eens op zijn buik: `office-girl' gevraagd met ervaring, drietalig 18 tot 25 jaar. “Waar vind je dat nu?' Om nog maar te zwijgen over de systeemanalyst die voor een salaris van 825 gulden moet werken; de serveerster die een `voltooide gymnasiumopleiding' moet hebben gehad.

“Wat mij betreft mag Cardoso die ambtenaren helemaal uitkleden' zegt Faria, terwijl hij voorzichtig zijn cape uittrekt. Neem nu zijn maat. Veertig jaar in de bouw, zijn rug is kapot. “En dan moet hij hier elke dag staan omdat hij van zijn pensioen nog niet eens zijn huur kan betalen.' Laat de regering zijn geld besteden aan de mensen die echt werken. Laat ze eens zorgen dat de kinderen naar school gaan, en een fatsoenlijke opleiding krijgen. Zijn collega begint te lachen. “Dat is net zoiets als vragen dat de wereld op zijn kop gaat staan', zegt hij terwijl hij voorzichtig zijn banencape in een boodschappentas stopt.