Grote laarzen aan gebonden voetjes; De literaire levensloop van Disney-heldin Mulan

`Mulan' is vanaf 3 december te zien in bioscopen in het hele land

Mulan, hoofdpersoon van de Disney-tekenfilm die volgende week in premiere gaat, is een gestalte uit een klassieke Chinese legende. De belangrijkste bron is een anoniem gedicht uit de achtste eeuw.

Na De kleine zeemeermin en Pocahontas kozen de Disney Studio's opnieuw voor een meisje uit vreemde contreien als hoofdpersoon. Mulan heet zij en haar legendarische verhaal is eerder heroisch dan mysterieus. Wanneer haar vader wordt opgeroepen om zijn dienstplicht te vervullen maar te oud en zwak is om nog soldaat te zijn, verkleedt Mulan zich als man en neemt zijn plaats in. Met succes betreedt zij het slagveld, om uiteindelijk de overwinning te bewerkstelligen. Het China van Disney sluit aan bij Edward Said's Orientalism: als de werkelijkheid niet oosters genoeg is, moeten wij haar maar wat oosterser maken naar de smaak van onze eigen tijd. Uitgangspunt was “to do a film set in the Orient', dus vertolkt Eddie Murphy de stem van een draak die in geen enkele Chinese versie van het verhaal van Mulan voorkomt. Maar China, dat is mysterie mistige bergen en draken.

De film plaatst het verhaal van Mulan in de Han-dynastie (206 v.Chr.-220 n.Chr.) en laat haar haar Keizer redden van de aanvallen van de Xiongnu, de wrede barbaren die China's noordgrens onveilig maken. Dit alles gebeurt vanzelfsprekend met een lach, een traan en een lied. Mulan is geproduceerd met superieur vakmanschap, maar het is aan de filmcriticus om daar een oordeel over te geven.

De oudste bekende versie van het verhaal van Mulan is het `Gedicht van Mulan' dat voor het eerst wordt genoemd (en geimiteerd) in de tweede helft van de achtste eeuw. Dit gebeurde in het gebied ten zuiden van de Yangzi, het zuiden van het toenmalige China. Het verhaal van het gedicht speelt zich echter af langs China's noordgrens, maar de in het gedicht genoemde plaatsnamen staan een erg specifieke localisering van de gebeurtenissen niet toe.

De meeste Chinese geleerden zoeken de achtergrond van het verhaal in de oorlogen tussen Chinezen en nomaden in de vijfde en zesde eeuw. Gemakshalve wordt het `Gedicht van Mulan' dan maar aan dezelfde periode toegeschreven, ook al omdat de eerste acht regels een omkering zijn van twee volksliedjes uit die periode:

Gesmoorde snikken, o hoe smartelijk!

Een meisje zit te weven aan het venster.

Het klikklak van de weefspoel hoor je niet -

Je hoort haar slechts haar diepe zuchten slaken!

Je vraagt op wie ze wel verliefd mag wezen

Je vraagt naar wie ze dan wel zo verlangt -

Van moeders huwelijksonderhandelingen

Heeft zij het hele jaar geen nieuws vernomen!

De eerste Nederlandse versie van het `Gedicht van Mulan' (gebaseerd op een Franse vertaling) is overigens al te vinden in de tweede jaargang van De Gids van 1838 (blz. 263-65) onder de titel `De dochter soldaat'.

Zelfmoord

Tot het einde van de zestiende eeuw trok het verhaal van Mulan in China nauwelijks de aandacht. De eerste schrijver die haar lotgevallen bewerkte voor het toneel was Xu Wei (1521-1593). Xu Wei was het kind van een Chinese ambtenaar en zijn Miao concubine. In zijn jeugd was hij een wonderkind maar hij slaagde nooit voor de hogere staatsexamens. Zijn leven lang bleef hij daardoor afhankelijk van de gunsten van zijn politieke patroons en zijn opeenvolgende schoonfamilies. Toen in 1565 zijn machtige beschermheer Hu Zongxian ten val was gebracht probeerde hij, bang in diens val betrokken te raken zelfmoord te plegen door zijn teelballen te pletten. In het jaar daarop vermoordde hij zijn derde echtgenote in een aanval van krankzinnige jaloezie. Hij bracht zeven jaar door in de gevangenis en sleet zijn laatste levensjaren in toenemende armoe.

Een echte kunstenaar dus en tot op de dag van vandaag beroemd om zijn poezie, kalligrafie en schilderkunst.

Xu Wei schreef zijn kleine toneelstukken waarschijnlijk voor opvoering door de privegezelschappen van zijn patroons. Het gedeelde thema van deze toneelstukken is het veinzen van de werkelijkheid; twee stukken hebben vrouwen als hoofdpersoon die zich verkleden als man en in die vermomming alle mannen overtreffen. Het stuk dat gewijd is aan Mulan laat haar zich op het toneel zelf verkleden. De toneelschrijver grijpt de gelegenheid aan om uitvoerig stil te staan bij het voor hem en zijn publiek meest erotische onderdeel van het vrouwelijk lichaam: de kleine gebonden voetjes. In zijn spelaanwijzingen wijst Xu Wei erop dat de verkleedpartij niet te snel gespeeld mag worden - we kunnen ons dus wel een indruk vormen van het beoogde effect.

Mulan's moeder is begrijpelijkerwijs bang dat haar knappe dochter door haar medesoldaten verkracht zal worden, maar Mulan zweert dat ze haar maagdelijkheid zal bewaren. Ze heeft zich echter nog niet bij haar onderdeel gevoegd, of haar kornuiten zien haar al aan voor een mietje en beloven zich zelf een lekker avondje rollebollen. Xu Wei vertelt ons niet hoe Mulan zich haar slaapies van het kuise lijf weet te houden maar zodra Mulan weer thuis is aangekomen, wordt ze uitgehuwelijkt.

Xu Wei schreef zijn stuk over Mulan aan de vooravond van de explosie van literaire activiteiten door vrouwen in de zeventiende eeuw. Velen van hen lazen zijn stuk als een loflied op de vermogens van de vrouw of althans van sommige leden van het zwakke geslacht, en zagen in hem een vroege medestander. Ook de overgrote meerderheid van de moderne Chinese critici zien in Xu Wei een proto-feminist.

Verschillende bewerkingen van het verhaal van Mulan spreken elkaar tegen waar het gaat om haar ethniciteit en de periode waarin zij geleefd zou hebben. Tot het einde van de negentiende eeuw laten Chinese schrijvers Mulan het liefste leven tijdens de woelige jaren van het begin van de zevende eeuw, toen de Tang-dynastie (617-906), na de ineenstorting van de Sui-dynastie (589-617), haar macht over heel China wist uit te breiden. In de nog steeds populaire Sui Tang yanyi (Roman van de Sui- en Tang-dynastieen) uit 1695 wordt Mulan afgeschilderd als een Turkse, die dienst doet in de troepen van een van de Turkse tegenstrevers van de Tang en uiteindelijk zelfmoord pleegt als de Turkse chan haar wil dwingen hem te huwen.

Maar in de roman Mulan congjun (`Mulan dient als soldaat') waarvan de oudste bekende druk dateert uit het begin van de negentiende eeuw, is Mulan als toonbeeld van kinderlijke pieteit, van trouw aan de vorst en van doortastende opofferingsgezindheid een volbloed Chinese, afkomstig uit het district Xiling in de prefectuur Huangzhou in de provincie Hubei het centrum van het Chinese keizerrijk. Vanzelfsprekend strijdt zij aan de zijde van de Chinese Tang-dynastie. Wanneer zij na dertien jaren van trouwe dienst valselijk beschuldigd wordt van verraad, aarzelt zij niet om zelf haar roodkloppende hart uit haar borst te rukken om het haar Keizer aan te bieden. Wie zo sterft, wordt na haar dood een god - is altijd al, van voor de geboorte, een god geweest. Mulan dient als soldaat is dan ook geen roman maar de hagiografie van de godheid van het Mulan-gebergte in Xi-ling.

Het succes op het slagveld leidt er in verschillende traditionele versies toe dat Chinese generaals of buitenlandse vorsten hun dochter of zuster aan Mulan willen uithuwelijken.

Om strategische redenen kan Mulan die vererende aanbiedingen niet altijd afwijzen. Dat levert pikante situaties op. Mulan moet dan honderden uitvluchten verzinnen om na de bruiloft de voltrekking van het huwelijk uit te stellen, of de willige bruid teleurstellen door haar haar geheim te openbaren. Eind goed al goed, want Mulan heeft immers een jongere broer die na haar thuiskomst de echtelijke plichten van zijn oudere zuster wel overneemt.

Tot het einde van de negentiende eeuw werd Mulan in de eerste plaats beschouwd als een voorbeeld van kinderlijke pieteit. Bekommerd om het lot van haar oude vader, neemt Mulan, ook al is ze een meisje, in zijn plaats dienst. Om haar oude en zwakke vader te kunnen vrijwaren van de ontberingen van de oorlog moet zij zich helaas vermommen als man, maar zodra de oorlog is gestreden is haar eerste verlangen terug te keren naar huis om zich weer als vrouw te kleden. In de loop der eeuwen nam ook het belang van de trouw aan de vorst toe in de verschillende verhalen.

Moderne vrouw

Met het aanbreken van de twintigste eeuw veranderde Mulan echter in een toonbeeld van patriottisme en feminisme. Hervormingsgezinde intellectuelen en revolutionairen van beiderlei kunne presenteerden Mulan als voorbeeld voor de moderne Chinese vrouw die de banden van het confucianisme verbreekt en zich inzet voor het vaderland. Uit diezelfde periode stamt ook de eerste mij bekende versie van het verhaal van Mulan waarin zij een Keizer van de Han-dynastie terzijde staat, en wel Keizer Wu, regerend van 140-87 v.Chr.

Deze bewerking van het verhaal van Mulan is opnieuw een toneelstuk en werd gepubliceerd in 1903. Mulan staat Keizer Wu bij in zijn strijd tegen de Xiongnu.

Door het verhaal te verplaatsen naar de Han-dynastie wordt het patriottisch element benadrukt want `Han' is niet alleen de aanduiding van een bepaalde dynastie maar ook de gebruikelijkste zelfaanduiding voor China en de Chinezen ter onderscheiding van hun buren. De historische Xiongnu waren nomaden uit het huidige Binnen-Mongolie.

Als `Han' staat voor China, staan in het nationalistische klimaat van het begin van deze eeuw de Xiongnu hoogstwaarschijnlijk voor de Mantsjoes, die sinds 1644 over heel China heersten en in de ogen van Chinese hervormers en revolutionairen verantwoordelijk waren voor China's militaire zwakte tegenover de imperialistische mogendheden. Maar misschien mogen we in deze Xiongnu ook wel de Russen zien die in de laatste jaren van de negentiende en de eerste van de twintigste eeuw o.a.in verband met de aanleg van de Mantsjoerijse Spoorweg steeds verder doordrongen in China. Mulan hakt in dit toneelstuk de Xiongnu niet alleen in de pan maar drijft ze ook nog eens de Noordelijke IJszee in.

De opmars van de Russen op Chinees grondgebied werd gestuit door de om hun eigen belangen bezorgde Japanners tijdens de Russisch-Japanse oorlog van 1904-05. De Japanners zouden vervolgens zelf hun invloed steeds verder uitbreiden, eerst voornamelijk in Mantsjoerije maar later verder. Na het uitbreken van de Chinees-Japanse oorlog in 1937 werd Mulan opnieuw naar voren gehaald als voorbeeld voor de moderne Chinese vrouw om een aandeel te leveren in de oorlogsinspanningen. Binnen een jaar verschenen verschillende toneelstukken.

Japanse agressie

Ook in Nederlands-Indie werd in de Chinese gemeenschap aandacht gevraagd voor Mulan: in 1939 verscheen te Batavia bij het China Instituut van de hand van Nio Joe-lan Hua Mu-lan een studie en een der Mulan-verhalen.

Nio Joe-lan wijdt een speciaal hoofdstuk aan de rol van vrouwen in het militaire verzet tegen de Japanse agressie. De door hem opgenomen versie van het verhaal van Mulan is een `trommellied', dat wil zeggen dat in het origineel het verhaal afwisselend in proza en op rijm werd verteld. Nio Joe-lan's publicatie is nog steeds de enige monografie in een westerse taal over het verhaal van Mulan. Door zijn datum van verschijning heeft het echter nauwelijks verspreiding gevonden en we zullen het de staf van de Disney Studio's dan ook niet kwalijk nemen dat ze dit werk niet hebben geraadpleegd.

In deze eeuw is Mulan in China de hoofdpersoon geworden van talloze kinderboeken en verschillende films, die elk op hun eigen wijze invulling proberen te geven aan de militaire loopbaan van Mulan. Terwijl het `Gedicht van Mulan' door zijn bondigheid geen enkel probleem heeft met de transformatie van Mulan van meisje tot man, is dat natuurlijk wel een probleem voor alle bewerkingen van het verhaal als toneelstuk, roman of film door het realisme dat deze genres eigen is. De tekenfilm is hier verre in het voordeel en lost het probleem op door Mulan haar haar te laten afknippen. Dat is volstrekt anachronistisch want Chinese mannen droegen hun haar traditioneel ook lang. Xu Wei loste in de zestiende eeuw het probleem al even anachronistisch op door Mulan haar mannenlaarzen op te laten vullen met katoen; hij had Mulan kleine gebonden voetjes gegeven maar de mode van gebonden vrouwenvoetjes begon op zijn vroegst in de tiende eeuw.

Moderne Chinese illustraties tonen Mulan dikwijls in volle wapenrusting te paard, of staande in helm en broek met de benen unladylike wijd gespreid om haar mannelijkheid te benadrukken.

Maar verkleding alleen is niet voldoende voor een volledige transformatie. In vele versies wordt het feit dat Mulan eigenlijk een meisje is uiteindelijk ontdekt - maar haar maagdelijkheid komt nooit in gevaar. Alleen Maxine Hong Kingston gaat in haar destijds zeer succesvolle roman The Woman Warrior van 1976 zover om Mulan op campagne ook nog eens een dominante maar hartstochtelijk minnares en een tedere, melkspuitende moeder te laten worden. Haar heldin Fa Mu Lan is een unieke Chinees-Amerikaanse fusie van traditionele zwaardvechtster en moderne guerrilla-strijdster, Chinatown-dochter en Berkeley-demonstrante.

Zo'n superwoman had geen enkele Chinese man nog van Mulan durven maken. Ook de Disney Studio's, die zich vooral hebben laten inspireren door de moderne kinderboekenversie van het verhaal van Mulan, vermijdt niet alleen iedere verwijzing naar seks, maar stelt het dit keer ook zonder romantiek. In dat opzicht sluit de film wel weer aan bij de oudste versie, het `Gedicht van Mulan'. Inmiddels is Disney's versie van Mulan ook in China zelf haar opmars begonnen. Zullen de barbaren uiteindelijk dan toch nog zegevieren?