DAG

Op de eerste verdieping van de City-bioscoop in Amsterdam stond een gedrongen man in een leren jas aan de bar. Hij hield zijn rug naar het publiek gekeerd dat zojuist twee verdiepingen hoger zijn film had gezien. Die rug zei: val me niet lastig. Een bewonderaar die het toch probeerde weerde hij narrig af.

Claude Lanzmann is weer eens in Nederland en hij heeft ons opnieuw in zijn ban. Zijn nieuwste documentaire Un vivant qui passe, te zien op het IDFA, zal zeker zoveel stof doen opwaaien als zijn beroemde Shoah.

In Shoah werd de holocaust vooral bezien vanuit het perspectief van de slachtoffers en de daders. In Un vivant qui passe haalt Lanzmann een neutrale buitenstaander uit de anonimiteit: de Zwitser Maurice Rossel die als vertegenwoordiger van het Internationale Comite van het Rode Kruis inspectiebezoeken bracht aan de kampen van Auschwitz en Theresienstadt.

Rossel was destijds een man van 25 jaar. De nazi's verwelkomden hem gereserveerd, maar hoffelijk. In Auschwitz mocht hij de barakken niet bekijken, in Theresienstadt liet men hem een keurig aangeharkt modeldorp voor welgestelde joden zien.

Rossel stelde geen kritische vragen en bracht over Theresienstadt zelfs een gunstig rapport uit. In 1979 ondervroeg Lanzmann hem over dit alles. “Hij vroeg me hem niet voor gek te zetten, en ik heb dat ook niet willen doen', schrijft Lanzmann in zijn inleiding.

Het klinkt een tikkeltje hypocriet als je de film gezien hebt. Lanzmann is hier als interviewer een grimmige jager, die zijn prooi eindelijk te pakken heeft en er langzaam maar zeker het leven uit bijt. Aan het einde is Rossel een ontredderde oude man, verstrikt in zijn tegenspraken en magere excuses over `dociele, passieve joden'.

Het moest gebeuren, akkoord, maar ik heb wel een paar keer gedacht: zou Lanzmann niet enig begrip hebben voor Rossel, die als jonge, naieve provinciaal op zijn eentje in een inferno terechtkwam, waarvan wij vijftig jaar later nog steeds niet begrijpen dat het heeft kunnen gebeuren? Dat het Rode Kruis dit uiterst belangrijke werk liet opknappen door zulke groentjes, is veelzeggender dan het gedrag van Rossel.