Nutteloos en kinderachtig; Nieuwe bordspellen

In de tijd van kolenkachel en sudderlap speelde je Mensen-Erger-Je-niet of Scrabble in de huiskamer. Toen kwam de tv en die vaagde gezelschapsspellen van tafel. Maar ze zijn bezig met een comeback de borden, stenen en pionnen. Een overzicht van nieuwe spellen.

Weinig mensen doen aan bordspelletjes. Dat is jammer en begrijpelijk. Er zijn duizend redenen om geen spel te doen - bijvoorbeeld omdat je liever met je vrienden praat dan ze op een bord te bestrijden. Goed aangeschreven staan spelletjes ook niet. Ze worden geassocieerd met kinderachtigheid, fanatisme of - het ergst van alles - nutteloosheid. Breed geaccepteerde spellen bestaan wel, maar ze worden `sport' genoemd. Sportieve spelletjes zijn serieus en cerebraal, zoals schaken en bridge. Of lichamelijk, zoals tennis, hockey en voetbal. Bordspelen hangen er een beetje tussenin. Ze missen de massaliteit en de lijfelijkheid van de buitensporten en ze zijn simpeler dan de echte denksporten. En toeval en gezelligheid spelen een belangrijke rol.

Wie nooit een doos met pionnen en een bord op tafel zet, gaat steeds meer missen. Er spoelt namelijk een nieuwe golf leuke en spannende spelletjes over Nederland mede doordat de firma 999Games zich op deze markt heeft begeven. Niet alleen verscheen eerder dit jaar het snel populair geworden De kolonisten van Catan (f59,95). Ook Elfenland, inmiddels gekozen tot Spel van het Jaar 1998 (f59,95), en Tycoon (f54,95) kwamen op de markt. En zeer onlangs ook El Grande (f59,95) en Conquistador (f35) en Samurai (f59,95) en het Van Dale Familiespel (ca. f70).

De eerste drie (Catan, Elfenland en Tycoon) hebben we thuis inmiddels gespeeld. Een groot succes, met een goede mix tussen toeval, strategie en opwinding. En belangrijk: ze duren niet langer dan een uur, hooguit anderhalf. Wie een beetje voor de tv gaat hangen, is al meer tijd kwijt. En ook de andere spellen zijn nu in huis. Ze zien er prima uit: mooi vormgegeven met veelbelovende spelregels.

En het einde aan de spellen-golf is nog niet in zicht, zo lijkt het. “Er is al heel lang behoefte aan echt nieuwe bordspelen', zegt spelletjeswinkelier Edwin Hoogendoorn, in zijn ouderwetse biljard- en gezelschapspellenwinkel `H.D. van der Meijden' aan de Nachtegaalstraat in Utrecht, sinds 1872. “Al vele jaren zijn de meeste nieuwe spellen varianten op oudere spelen. Of ze gaan heel snel vervelen: van die spellen die kortstondig groot gemaakt worden met televisiereclame en waar je later nooit meer wat van hoort. Maar nu, met Kolonisten van Catan, is er echt iets volkomen nieuws bij gekomen. Wat mij betreft hoort Catan bij de echte klassiekers Risk, Diplomacy, Acquire, Monopoly en Scrabble. Die `grote spelen' blijven leuk en zijn volkomen origineel.'

De nieuwe hausse aan spellen komen voornamelijk uit Duitsland. Hoogendoorn: “Duitsland is een echt spelletjesland, veel meer dan Nederland. Vandaaruit komt nu de broodnodige vernieuwing. Misschien dat mensen er op uitgekeken raken om in hun eentje computerspelletjes te doen.'

Niet dat er geen aardige oude spelen zijn - los van de bekende klassiekers. Het zijn er eerder te veel. Bij ons thuis begint het zelfs enigszins uit de hand te lopen. Want waar laat je al die grote dozen? Zo is daar het geweldige London Game (met de fameuze Londense metrokaart als bord, niet te koop in Nederland maar een absolute topper), het geheimzinnige Magische Labyrint en het heerlijk simpele Cafe International. En als ik ga zoeken vind ik nog Reis door Europa, Cluedo (een detectivespel met `in iedere kamer een willekeurig wapen'), Rummikub, Domino, Triominos, Woordrummikub Mastermind, Levensweg, Stadsgezelschapsspel Dordrecht, Jenga De Uitbrekers, Grenzeloos, History of the World, enzovoorts.

Op de diverse spelletjessites op Internet staan er nog veel meer, vaak met recensie en al.

Nieuwe spelen hebben wel een heel eigen aantrekkelijkheid. Want daarbij staat het gezelschap aan tafel een moeilijke initiatie-fase te wachten. Elk goed nieuw spel vormt een nieuwe wereld die moet worden verkend, met een eigen logica. Die ontdekkingsreis begint altijd met grote verwarring. `Wat moet je nou met deze kaarten?' `Waarvoor zijn die vliegtickets?' `He, er zitten geen dobbelstenen bij! Hoe kan dat?' `Wanneer mag je nou geld lenen, lees nog eens voor!'

Pas in het spelen zelf (`nou ja, laten we maar eens beginnen, we zien wel') wordt het mechanisme duidelijk, vaak vrij snel en plotseling. Het kwartje valt. Alle eerder getuur op de spelregels en het geschuif met de verschillende elementen lijkt opeens een suf getob. Dit zalig moment van inzicht ontstaat ook als iemand anders het spel op grond van eerdere spelervaring heeft uitgelegd. Maar dan vindt de omslag nooit zo plotseling plaats, is mijn ervaring. Als het mechanisme eenmaal duidelijk is, kan het grote verinnerlijken beginnen. Langzaamaan ontstaat een gevoel voor spelritme en strategie. Het gaat daarbij meer om onbewuste dan om bewuste kennis. Een nieuw spel moet echt in het zenuwstelsel worden geslepen, zo lijkt het.

Dit proces van kennismaking is cruciaal bij het spelen van een nieuw spel. Als je te weinig tijd hebt, of je speelt met de verkeerde mensen, kan een spel je volkomen gaan tegenstaan. En het werkt ook andersom: verreweg de meeste mensen kopen een nieuw spel omdat ze het een keer bij anderen hebben gespeeld die het al langer deden. En zo vindt via via een nieuw spel zijn weg door de samenleving.

Voor spellen als Catan of Elfenland heeft reclame weinig zin. Pas als je het doet, voel je of het spel bevalt of niet.

Natuurlijk, elk goed bordspel heeft zijn eigen verhaal, of liever gezegd: zijn eigen thema, en daarmee zou je interesse kunnen wekken. Maar ja, wat is er au fond zo aantrekkelijk aan het `koloniseren van een eiland' zoals bij Catan? Of het reizen langs achttien stadjes met trollenwagens en reuzenzwijnen, zoals in Elfenland? Het zal sommigen zelfs een beetje suffig in de oren klinken. En zelfs geld lenen om vliegtickets te kopen om zo hotels te kunnen bouwen in Mexico of New York (waar het om draait in Tycoon): het klinkt niet echt bijzonder. Maar eenmaal in het spel beland, als alles op zijn plaats is gevallen, gaat het schuiven in je hoofd: als ik nu dit doe, dan dat, maar dan doet hij natuurlijk zus, daarom moet ik zo enzovoorts. Daarom speel je een spel dat goed bevalt in het begin vrij intensief en vaak: altijd maar Catan en weinig anders. Om het ritme te pakken te krijgen.

Het preciese thema van een spel is niet zo belangrijk, als het spel maar een thema heeft. Natuurlijk moet een bordspel een of ander deel van de werkelijkheid `naspelen'. Maar dat soort correspondenties hebben zelden een effect op het spelen zelf. Een zakenman is niet per definitie goed in Monopoly, een reisagent zal niet altijd hoog scoren in Elfenland. En een echte militair zal waarschijnlijk juist vaak verliezen met Risk. De `ongevaarlijke oefening voor het ware leven' (zoals je een spel heel goed zou kunnen opvatten, een beetje zoals spelende poezen zich oefenen voor de jacht), ligt bij mensen op een veel abstracter niveau: ergens in het schuiven in je hoofd.

Niettemin: zonder thema geen `echt bordspel'.

Want juist in die thematische versluiering van de onderliggende spelmechanismen ligt waarschijnlijk het meest typerende kenmerk van `echte' bordspelen. Goede spellen zonder zo'n verhaal, zoals Scrabble, Trivial Pursuit en het Groot Van Dale-spel zijn ook heel spannend en leuk. Maar los van de toevalsfactor is daarin vooral kennis uit het gewone leven beslissend, zo is mijn ervaring. En dat kun je van Monopoly of Catan toch niet echt zeggen.

Indeling van bordspellen is meestal nogal willekeurig, maar de nogal abstracte denkspelen zoals Go en Schaken staan duidelijk aan het andere uiterste van deze schaal. Want ze hebben geen band met het dagelijks leven en geen thema (al ligt een militair `verhaal' wel dicht onder de oppervlakte). Abstracte spelen zijn trouwens lang niet altijd denkspelen. Geluksspelletjes als Barricade Mens-Erger-Je-Niet en Backgammon hebben ook geen duidelijk verhaal. Maar ze zitten meestal wel in kleinere dozen.