Een liefje voor een nacht

Wat doe je als je een nieuw Nederlands woord wilt verzinnen voor een buitenlands begrip dat in onze taal wordt gebruikt? Die vraag heeft de afgelopen weken honderden lezers van NRC Handelsblad beziggehouden. Zij deden mee aan een prijsvraag die drie weken geleden op deze pagina werd uitgeroepen. De vraag was om voor veertig Engelse woorden een goede Nederlandse tegenhanger te verzinnen. Woorden als pin-up, stalker headhunter en reality-tv. De uitslag van de prijsvraag staat vandaag in de bijlage Profiel.

Uit alles blijkt dat de inzenders er eens flink voor zijn gaan zitten. Omdat er zoveel meededen (ruim 450) en omdat er zo vreselijk veel oplossingen werden ingestuurd (ruim 11.000), ontstond er een aardig beeld van de taalkundige processen die bij dit soort zaken een rol spelen.

Neem one-night stand. Onverwacht veel lezers stortten zich op dit woord. Alleen voor stalker werden meer oplossingen aangedragen, maar daar was dan ook speciaal naar gevraagd.

Niet iedereen maakte er veel werk van. De luiaards grepen simpelweg naar de Van Dale Engels-Nederlands en penden daaruit de vertaling eendagsvlieg over. Wat een waardeloze vertaling! We hebben het nog even voor u nagezocht in de digitale bestanden van een groot aantal Nederlandse kranten, maar daarin wordt eendagsvlieg helemaal nooit in deze overdrachtelijke betekenis gebruikt. Veel beter is dan ook de vertaling in Wolters Handwoordenboek Engels-Nederlands: `een liefje (liefdesaffaire) voor een nacht'. Ook die definitie werd overgepend, en viel dus buiten de prijzen.

Degenen die de woordenboeken links lieten liggen, gebruikten verschillende tactieken. Veel inzenders hakten one-night stand in stukken en probeerden die zo letterlijk mogelijk te vertalen. One-night stand komt uit de Amerikaanse toneeltaal en betekende oorspronkelijk, aan het eind van de negentiende eeuw, `eenmalig optreden' of `eenmalige vertoning van een show in een bepaalde stad', maar in het Nederlands wordt het uitsluitend in de seksuele betekenis gebruikt.

Zo letterlijk mogelijk vertalen leverde allerlei samenstellingen op met een nacht, met of zonder accenttekens en los van elkaar of aaneengeschreven, maar daarna begonnen de problemen, want wat doe je met stand? Een lastig probleem hierbij is het zogenoemde register van het woord.

Welke status heeft het? Is het een formeel of een informeel woord? Seks is altijd emotioneel beladen en dat geldt zeker ook voor de woorden die we voor seksuele handelingen gebruiken. Is eennachtneuk(je) voor de een een min of meer neutraal woord een ander kan hier aanstoot aan nemen, net als aan eennachtswip eennachtsbeurt of eennachtsveeg (en wellicht zelfs aan eennachtsnummer). Vandaar neutraal bedoelde inzendingen als eennachtsafspraakje eennachtsavontuur, eennachtsblijvertje, eennachtsduo eennachtskoppel(ing), eennachtspaar, eennachtsrelatie, eennachtsspel eennachtstreffen, eennachtsronde en eennachtsvrijer.

Natuurlijk putten we bij het verzinnen van dit soort woorden ook uit onze eigen ervaringen. Sommigen herinneren zich de one-night stand als een gepassioneerde, tedere ervaring, en komen met woorden als eennachtslief(je), eennachtliefde, eennachtsvlam en eennachtsvuur. Op de bedenker van eennachtsgeintje heeft de ervaring duidelijk minder indruk gemaakt, net als op de inzenders van een eens-en-niet-weertje en snelle mislukking. De veel ingezonden eennachtsvlinder zal wel poetisch zijn bedoeld, net als nachtvogel en een nachtzangertje (doen of maken).

Veel inzenders vertaalden niet, maar associeerden. Zoals met de gangbare plaats van handeling, en komen tot beddeschim, maar de meesten concentreerden zich op de duur en het tijdstip van de relatie. Dit leverde woorden en verbindingen op als bliksemrelatie, enkeltje, een-avond voorstelling, eenkeertje, eenmalige scharrel/ voorstelling/ wip eenmaligheidje, een-nacht-vlam, eenwiprelatie, enkelnachtslaapie, enkeltje op-en-neer, enkeltje overspel, flitsparing, flitsrelatie, flitswip gelegenheidslief(de), gelegenheidsoptreden, gelegenheidswip hallo-tot-ziens-wip, kortebaanknuffel, korteduurverhouding liefje-voor-een-nacht, los nummer, losse wip, nachtneukertje, nachtneukje nachtscharrel, nachtslippertje, nachtvlam, nachtvluggertje, nachtwip schat-voor-een-nacht, slapertje, sprookje-van-een-nacht, tussendoortje uniwip en viagranacht.

Naar aanleiding van het al langer bestaande w.o.p. (`wippen, ontbijten en pleite') kwam men met W.O.P.'je, wopper en wop-wip.

In de associaties van sommige lezers liggen curieuze opvattingen besloten. Wat te denken van bijvoorbeeld blinde wip enigstkwakkie, hondenwip, instinkneuk, klaar-en-wegwezen, meenemertje naaimachine, nachtdienst, nachtlift(st)er, nachtvluggertje, ochtendmisser ontbijtvlieder, op-en-af-wip, overnachtingsadres, proeven en uitspugen snelle wip, snelwegcontact, spoedsex bij nacht, stoepminnaar en wegwerpliefje?

En dan zijn er natuurlijk nog de woordspeligen. Zij kwamen met inzendingen als avonduurtje, drop-in-draf, klaar-over een(n)achter, enkele nachtrit, (g)eenbeschuiter, hole-in-one ikbeljenogwelles, kort-verband vanbilliger, libidol(le), nummertje apart overbedder, snackseks, uniekkwikkie en volle maanzaaien.

Voortaan zal er jaarlijks, in december, een prijsvraag worden gehouden over maximaal tien recent ontleende woorden waarbij per woord slechts een oplossing mag worden ingezonden.