Tijd staat stil in stuk Haasse

Voorstelling: Schaken met Diponegoro door Het Gezelschap van de Zee. Tekst: Hella Haasse. Regie: Willem Nijholt. Gezien: 24/11 Diligentia Den Haag. Toernee t/m 3/12. Inl. (011) 3600400.

Als verjaarscadeau voor de tachtigjarige Hella Haasse voert het Zeeuwse Gezelschap van de Zee haar toneelstuk Schaken met Diponegoro op. Haasse die zelf in haar jeugd actrice was, schreef het stuk al in 1970 maar het werd nooit op de planken gebracht. Deze verlate opvoering is een aardige curiositeit die iets interessanter wordt omdat acteur Willem Nijholt debuteert als regisseur.

In Schaken met Diponegoro heeft Haasse een groot historisch verhaal vermengd met een klein familieverhaal. Zoals wel vaker bij Haasse botst de nobele Indische cultuur met de botte Nederlandse cultuur. Een 19de-eeuwse koloniaal heeft op Java de rebellenleider Diponegoro bewaakt. Terug in Nederland kan hij niet aarden, omdat hij helemaal ver-indischt is. De koloniaal en zijn huishouden raken in de ban van de geest van Diponegoro. Op de achtergrond speelt zijn mysterieuze baboe een ragfijn spel.

Al snel blijkt dat het toneelstuk niet ten onrechte in de kast is blijven liggen. Waarschijnlijk was het in 1970 reeds verouderd en onspeelbaar. Het is literair toneel van het ergste soort. Nergens komt het stuk tot leven.

Het begint al beroerd als hoofdrolspeler Har Smeets een eindeloze verhandeling houdt over de toestand op Java. Het is evident dat Haasse de lap informatie even kwijt moest. Met toneel heeft het niets te maken, wel alles met een slechte historische roman, waarin de bordkartonnen personages stijfjes uit een geschiedenisboekje voordragen.

De uitvoering helpt ook al niet. Willem Nijholt doet net alsof er sinds de jaren zestig niets is veranderd in het theater. Het decor is klassiek realistisch, de acteurs gaan op en af alsof ze langs stippellijnen lopen en ze spelen met grote gebaren. De handen zwaaien machteloos door de lucht of worden wanhopig tegen het gelaat gedrukt. Nijholt heeft trouwens niet geboft met de acteurs met wie hij moest werken. Hoofdrolspeler Har Smeets voldoet nog, de anderen spelen matig tot slecht. Vooral Reinier Bulder als de huisarts gedraagt zich alsof hij de tekst die middag voor het eerst onder ogen kreeg.

Deze verjaarstraktatie had beter voor eeuwig opgeborgen kunnen blijven.

    • Wilfred Takken