Atoomwapens splijten de Duitse coalitie

BERLIJN, 24 NOV. De Duitse minister van Buitenlandse zaken Fischer heeft voor opschudding gezorgd door te pleiten voor aanpassing van de kernwapenstrategie van de NAVO.

Joschka Fischer, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, heeft het drie weken volgehouden. In zijn nieuwe functie en in een onberispelijk pak reisde de leider van de Groenen van Parijs, naar Warschau en Moskou om het vertrouwen van de bondgenoten te winnen. `No German Sonderweg' was z'n devies - geen eigen weg voor Duitsland. Nu heeft Fischer kans gezien de lont toch in het kruitvat te werpen.

Met zijn kanttekeningen bij het gebruik van atoomwapens door de NAVO heeft Fischer in een vraaggesprek met Der Spiegel in Washington een bommetje tot ontploffing gebracht. Dat wist de minister, die zich al jaren verdiept in de transatlantische betrekkingen, maar al te goed.

Fischer heeft bij Javier Solana, secretaris-generaal van de NAVO, een balletje opgegooid over het schrappen van de optie dat het bondgenootschap in het uiterste geval als eerste atoomwapens kan inzetten. “Ik ben realist genoeg om te weten hoe de machtsverhoudingen in de NAVO verdeeld zijn', zei Fischer. Ook is hij “realist genoeg om te kunnen vaststellen dat onze veiligheidspolitieke situatie fundamenteel' is veranderd. “Wij willen daarover praten omdat we de dingen anders zien', heeft Fischer Solana laten weten.

Dat Fischer en zijn Groenen de dingen anders zien hoeft niemand te verrassen. In het verkiezingsprogramma van de Groenen staat dat “Duitsland zich moet inzetten voor de vernietiging van alle atoomwapens'. Dat de Groenen op lange termijn opheffing van de NAVO nastreven, werd nog dit jaar op een partijcongres in Maagdenburg onderstreept. Weliswaar tot grote schrik van Fischer en zijn Realo's, die dit geen handig verkiezingsitem vonden en ijverden om de gevoelige passage te verzachten.

Maar ziet ook de Duitse regering van bondskanselier Gerhard Schroder “de dingen anders' wat de NAVO betreft? De kanselier heeft de Amerikaanse president Clinton onlangs nog absolute trouw aan de VS en het atlantisch bondgenootschap verzekerd. Ook de rood-groene regering beschouwt de NAVO “als een onontbeerlijk instrument voor stabiliteit en veiligheid van Europa', staat in het regeerakkoord.

In de SPD heeft gisteren dan ook `verrast' en `ontdaan' gereageerd op de opmerkingen van Fischer. “Hier is geen sprake van een Alleingang van Duitsland, maar van een Alleingang van minister Fischer', zegt Helmut Wieczorek, SPD-voorzitter van de parlementaire commissie voor buitenlandse zaken in Bonn, desgevraagd in een reactie. Er is geen enkele reden van de huidige NAVO-structuur af te zien, meent Wieczorek. Al zouden sommige bondgenoten met het oog op hernieuwing van de NAVO-strategie het `first use' van atoomwapens willen aankaarten, dan nog is het volgens Wieczorek “helemaal niet aan Duitsland' dit aan de orde te stellen. Nee, de SPD is het zeker niet met Fischer eens en de bondskanselier evenmin, verzekert Wieczorek.

SPD-minister Rudolf Scharping van Defensie, die gisteren net in Washington was gearriveerd voor een kennismakingsbezoek, zag zich prompt in de ondankbare rol geplaatst zijn Amerikaanse collega's te moeten geruststellen. Er zijn “geen werkelijke meningsverschillen' tussen de buitenlands politieke koers van de vorige en de huidige regering zei Scharping.

Hij wierp Fischer indirect voor de voeten, dat hij de kwestie van het eerste gebruik van kernwapens had verengd tot een nationaal veiligheidsvraagstuk. Duitsland is inderdaad alleen nog door geallieerden en partners omgeven, beaamde Scharping.

Maar de atoomstrategie van de VS en de NAVO kan niet alleen vanuit nationale belangen worden bekeken. Het gaat erom een nieuwe “strategie voor het bondgenootschap te ontwikkelen en niet een strategie voor de veiligheid van Duitsland', zei Scharping. Hij wees er in dit verband op dat Rusland nog altijd het START II-verdrag over vermindering van strategische atoomwapens niet heeft geratificeerd.

Of Scharping daarmee de irritaties in Washington heeft weggenomen is nog maar de vraag. Zijn Amerikaanse collega William Cohen heeft in niet mis te verstane woorden duidelijk gemaakt, dat er “geen enkele reden is' af te zien van de `first use' optie op het gebied van atoomwapens. Washington blijft op zijn hoede voor Bonn en niet zonder reden.

Hoe moet immers de zin in het coalitie-akkoord tussen SPD en Groenen worden uitgelegd, waarin staat dat de nieuwe regering zich zal inzetten “voor de vermindering van de alarmstatus van atoomwapens, evenals voor het afzien van het eerste gebruik van atoomwapens'? Ook al wordt in deze passage de NAVO niet met naam genoemd, het is zonneklaar dat hiermee de NAVO-optie van `first use' wordt bedoeld. Duitsland zelf beschikt immers niet over atoomwapens en valt onder de `atoomparaplu' van de NAVO.

Tegen deze achtergrond onthield Duitsland zich twee weken geleden in de Verenigde Naties ook van stemming over een resolutie voor een atoomvrije wereld. In het verleden heeft de Bondsrepubliek steeds tegen dergelijke resoluties gestemd. “Als dit onderwerp in december door de niet-nucleaire landen op de agenda wordt gezet, zullen wij ons opnieuw onthouden', zegt Angelika Beer defensiespecialist van de Groenen in Bonn in een reactie. “We zullen de discussie over onze atoomstrategie voortzetten', onderstreept Beer.

“Ook al dreigen we een nederlaag te lijden omdat de Amerikanen er niets in zien, het debat vinden wij belangrijk genoeg'.

Is de nieuwe rood-groene regering werkelijk van plan in de NAVO uit de pas te lopen? Is dit wel degelijk het begin van een Duitse `Sonderweg'? Of SPD en Groenen zover willen gaan? “We moeten in het bondgenootschap open met elkaar kunnen praten zonder dat de indruk ontstaat: nu begint de Duitse `Sonderweg', zei Fischer. Hoe gering de speelruimte is voor `nieuwe accenten' in de buitenlandse politiek heeft zijn Amerikaanse collega Cohen fijntjes duidelijk gemaakt.