Met zes leeslinten

“Adem driemaal rustig in en uit. Span en ontspan nu alle spieren van je lichaam, van boven naar beneden. Begin bij het aan- en ontspannen van het gezicht en eindig bij de voeten. Wanneer op deze manier het hele lichaam zwaar, want ontspannen, aanvoelt, kan een gerichte meditatie of een gebed volgen. De oefening duurt ongeveer vijf minuten.'

Het is een van de adviezen voor persoonlijke meditatie die te lezen staan in de onlangs verschenen proeve van een gezamenlijk dienstboek van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch Lutherse kerk, een soort spoorboekje voor de liturgie, maar met 1.288 pagina's anderhalf keer zo dik als het exemplaar van de Nederlandse Spoorwegen.

Liturgie wordt wel omschreven als “het kloppende hart van de kerk'. Het is de wijze waarop gelovigen hun verbondenheid met God vieren in lezingen, liederen, rituelen en gebeden. Na de Reformatie, die een einde maakte aan de rooms-katholieke monocultuur, is er in het protestantisme een veelheid aan liturgische vormen ontstaan. Het nieuwe dienstboek weerspiegelt de volle breedte van de liturgische gebruiken in de drie kerken die meedoen aan het Samen op Weg-proces, maar het is tegelijk voluit oecumenisch doordat het ook elementen overneemt uit de rooms-katholieke, de oud-katholieke en de joodse traditie. Men treft er hoogliturgische vormen in aan met kyrie- en gloria-, sanctus- en benedictusgezangen, onberijmde psalmen met antifonen, maar ook de sobere orde van dienst zoals die elke zondag wordt gevolgd in de talrijke gereformeerde-bondsgemeenten in de Nederlandse Hervormde Kerk waar de berijmde psalmen nog de boventoon voeren. Het biedt een groot scala van oude en nieuwe varianten in woord en melodie om de zondagse erediensten op een stijlvolle manier aan- en in te vullen.

In de uitgebreide toelichtingen die het dienstboek bevat, wordt onder andere gewezen op het spanningsveld waarin het taalgebruik in de liturgie zich tegenwoordig bevindt. Ouderwetse clichetaal kan leiden tot gevoelens van vervreemding, populaire taal (vaak in combinatie met 'goedkope' versjes) maakt een kerkdienst tot smakeloos reli-amusement.

Het dienstboek schrijft dan ook: “De taal van de kerk is traditioneel in die zin dat zij in gedachtenis roept wat is geschied. Dat is geen vrijbrief voor archaismen. Evenmin is de opdracht tot actualiseren een uitnodiging tot eendimensionaal taalgebruik. Altijd houdt liturgische taal een verwijzend karakter. Zij biedt ruimte om in ieders leven gehoord en beleefd te worden.'

Het dienstboek bepleit een eigen plaats voor het orgelspel in de liturgie en doet daarvoor enkele suggesties. “Op deze wijze wordt de concurrentie vermeden, die soms plaatsvindt tussen het orgelspel en het ook nodige gesprek van gemeenteleden onder elkaar.'

Behalve aan de gezamenlijke liturgie van de publieke kerkdienst wordt ook aandacht besteed aan de liturgie van de binnenkamer. Uitgebreid staat het dienstboek stil bij de persoonlijke devotie in de huiselijke kring. Het bevat niet alleen diverse leesroosters, maar ook talrijke gebeden voor allerlei omstandigheden en het doet suggesties voor persoonlijke meditatie. Het sluit daarbij uitdrukkelijk aan bij de vroegchristelijke praktijk van het morgen-, middag- en avondgebed en bij andere getijdengebeden, zoals die later verder vormgegeven zijn door de kloosterordes.

Wie een dienst bezoekt in een willekeurige anglicaanse kerk in Engeland krijgt een dienstboek in handen gedrukt waarin de verschillende onderdelen van de liturgie met nummers zijn aangegeven. Door het noemen van de nummers geeft de voorganger aan welk pad hij kiest in de diverse liturgische mogelijkheden. Daarvoor lijkt het Nederlandse dienstboek zich niet goed te lenen. Ondanks de zes leeslinten is het niet bepaald handzaam en praktisch te noemen, waardoor het niet gauw rechtstreeks zal worden gebruikt tijdens de eredienst.

Het zal veeleer dienst kunnen doen als Fundgrube waaruit de plaatselijke kerk kan opdelven wat het beste bij haar karakter past. Als zodanig kan het plaatselijke gemeenten van de al dan niet Verenigde Protestantse Kerk een grote dienst bewijzen en die niet alleen.

Dienstboek een proeve is een uitgave van Boekencentrum, tot 1 februari f32,50, daarna f37,50.