Brazilianen alleen opgewonden over geld

RIO DE JANEIRO, 23 NOV. Vijf jaar geleden moest de corrupte Braziliaanse president Collor de Mello opstappen. Nu heeft ook zijn opvolger last van de al te innige relaties tussen overheid en bedrijfsleven. Een afluisteraffaire op zijn Braziliaans.

Op de banden van de afgeluisterde telefoongesprekken staat van alles vertelt de adjunct-hoofdredacteur van het populaire dagblad O Dia. Hij heeft het allemaal gehoord. Zelfs de scene waarin een hoge bankfunctionaris aan een vriend vertelt hoe hij de vrouw van de minister genomen heeft. “Maar ja', zegt de de journalist spijtig, “niemand is hier in seksschandalen geinteresseerd.'

Wat niet betekent dat Brazilie immuun is voor schandalen. Al meer dan een week is het land in de ban een mysterieuze afluisterkwestie. In augustus werd een paar weken lang de telefoon van de nationale ontwikkelingsbank (BNDS) in Rio de Janeiro getapt. De overheidsbank bereidde in die tijd de privatisering van de Braziliaanse telefoonreus Telebras voor. Er was druk telefoonverkeer tussen de bankdirecteur, de regering en de verschillende consortia die aan de miljardenveiling van Telebras meededen.

Niet de pers of de oppositie, maar de regering zelf besloot de afluisteraffaire vorige week naar buiten te brengen. “Een laffe, maar overigens volstrekt onschadelijke poging tot industriele spionage', zei de veiligheidschef van president Cardoso nadat hij de bandjes uitgebreid bestudeerd had. Een patrouille was uitgerukt om de bandjes van de telefoongesprekken op te halen, nadat een 'onbekende' de tip had gegeven dat ze ergens onder een brug te vinden waren.

Inmiddels heeft de hele Braziliaanse pers wel een kopietje van de afgeluisterde gesprekken in de la. In publikaties valt nu te lezen hoe ministers en hoge functionarissen van president Cardoso wel erg intiem met het Braziliaanse bedrijfsleven omgaan. Er wordt niet alleen ge-jij en -jouwd, maar op de bandjes is ook te horen hoe ministers hun macht aanwenden om voordeeltjes voor particuliere bedrijven binnen te slepen.

De minister van Privatisering, Luiz Carlos Mendonca de Barros, blijkt graag op te scheppen over zijn macht om de zaken in het voordeel van zijn vrienden te regelen.

Toch veroorzaakt niet dit de grootste opschudding, maar het feit dat de ene minister de ander achter zijn rug om 'kwijlebal' heeft genoemd. Een van de Braziliaanse consortia die aan de telefoonveiling meedeed, werd in een geprek tussen president Cardoso en zijn minister aangeduid als 'de bende' en als 'tele-etters'. “Wij eisen een verklaring voor deze belediging', reageerde de directeur van de 'tele-etters', die de telefoon van Rio de Janeiro overigens uiteindelijk toch binnenhaalde. De regering prefereerde evenwel een ander Braziliaans consortium, zo blijkt uit de bandjes, en heeft ervoor gezorgd dat dit consortium gemakkelijke financieringen van de staatsbank kreeg.

Vijf jaar geleden zorgde de corrupte president Collor de Melo voor een waar ethisch reveil in Brazilie. De jattende playboy-president werd de laan uitgestuurd en maakte plaats voor meer serieuze bestuurders als president Cardoso en zijn technisch onderlegde team van economische ministers. 'Een nieuw Brazilie', 'het transparante tijdperk', werd er gejuichd toen Collor in zijn helikopter uit het politieke leven verdween. Weldra zette Cardoso zijn nieuwe beleid in van privatiseren en bezuinigen.

En nu, midden tijdens de grootste bezuinigingsoperatie aller tijden, lijkt de beerput opnieuw open te gaan. Er is geen sprake van steekpenningen, zoals tijdens het Collor-tijdperk. Maar er wordt wel degelijk een 'zwaar incestueuze verhouding' onthuld tussen de politiek en het bedrijfleven, zoals het dagblad Jornal do Brasil het noemde. Het is bovendien niet de eerste keer dat telefoontaps onregelmatigheden onthullen binnen het Cardoso-bewind.

In 1995 werd een medewerker van de president betrapt op het vragen van smeergeld aan een Amerikaans bedrijf. En vorig jaar moesten twee parlamentariers opstappen toen ze per telefoon discussieerden over steekpenningen om voor een herverkiezing van Cardoso te stemmen.

“De vos verliest zijn streken niet', zegt de hoofdredacteur van O Dia. Hij meent dat in Brazilie het bedrijfsleven altijd te dicht aan de borst van de overheid heeft gelegen. Waren de exportprijzen te laag? De staat stond klaar met subsidies importbarrieres werden opgeworpen, en onder het mom van 'nationale ontwikkeling' wasten de economische en politieke elite elkaar de hand.

“Het kapitalisme in Brazilie heeft niet gefaald; het is nog nooit uitgeprobeerd', zei Roberto Campos, de minister van Planning onder de militaire dictatuur in de jaren zeventig. Campos duidde hiermee op de ziekelijke relatie tussen economische en politieke elite. Ook de militairen slaagden er met hun megalomane staatsprojecten niet in een volwassen privesector te kweken. Integendeel. “De militaire regeringen hebben het prive-initiatief volledig afhankelijk gemaakt van de gunsten de prijspolitiek, en de ambtenarij van het regime', schreef het Amerikaanse blad Forbes in 1987.

Het verbaast dan ook niemand dat juist een ondernemer die groot werd onder de militairen, zich heeft ontpopt tot de grootste luis in de pels van president Cardoso: de multimiljonair en leider van de Populaire Partij van Brazilie (PPB) Paolo Maluf. Samen met de onttroonde ex-president Collor zit hij nu achter een poging president Cardoso te chanteren. Maluf, die met zijn partij de regeringscoalitie steunt, stapte tijdens de verkiezingscampagne in oktober op de linkse oppositie af.

Met dubieuze documenten in de hand probeerde hij de linkse presidentskandidaat Lula da Silva ervan te overtuigen dat zijn tegenstander Cardoso een bankrekening van meer dan 300 miljoen dollar in het buitenland had. Lula legde de documenten naast zich neer en waarschuwde Cardoso.

Vorige week bracht de - inmiddels herkozen - Cardoso de chantagepoging van Maluf en Collor zelf naar buiten. 'Onschadelijk', zei de president opnieuw. En dat lijkt te kloppen al groeit de druk om de minister van Privatisering de laan uit te sturen en kan de affaire verdeeldheid zaaien in de fragiele coalitie waarop Cardoso steunt, wat lastig kan zijn nu de president een omvangrijk bezuinigingspakket door het Congres moet loodsen. Maar het zaad van de twijfel is inmiddels gezaaid. Vorige week moest de veiligheidschef van Cardoso melden dat 'iedereen wel een dollarzinho', een dollartje, op een buitenlandse bankrekening staan heeft. Ook hijzelf, en ja, ook president Cardoso. “Wat ze in Noord-Amerika met seks doen, doen we in Zuid-Amerika met geld: chanteren', zegt de journalist van O Dia. “Een politieke cultuur verandert niet zomaar.'

'Het kapitalisme in Brazilie heeft niet gefaald. Het is nooit uitgeprobeerd'