Zelfregulering 1

WAT IS HET plotseling stil rond de sensatie van vorige week, het verfoeilijke computer racespel Carmageddon! Nog voordat de tweede editie van het spel, dat al eerder voor commotie zorgde, op de markt kwam, ijverde het CDA bij monde van kamerlid Van de Camp voor een verbod. Dan moest er toch wel echt wat aan de hand zijn. Dan verwacht je een fikse discussie. Maar niks. Justitie mompelde iets over 'alleen voor boven de zestien, maar daar gaan we niet op letten', en even snel als Carmageddon in de schijnwerpers trad, zoefde het spel onmiddellijk nadat het op de markt kwam weer de schaduwen in. Ofwel het CDA nam zichzelf niet serieus, ofwel iedereen zit nu achter de gordijnen met rooie oortjes Carmageddon te spelen.

Carmageddon draait, voor wie het nog niet wist, om het per automobiel doodrijden van willekeurige passanten. Voetgangers, fietsers en ander straatwild. Armen en benen vliegen bij de geoefende speler in het rond, bloed spettert naar alle kanten. Onsmakelijk, maar het verschilt weinig van wat in computerspelletjesland gebruikelijk is. Want wat maakt de zojuist ontbeende wandelaar uit Carmageddon, die nog op zijn knokkels probeert een veilig heenkomen te zoeken, anders dan, bijvoorbeeld, de zieltogende aangeschoten soldaatjes uit de populaire klassieker 'Command and Conquer', die je zo leuk met een smakkend 'splet'-geluid onder een tank kunt verpletteren? Quake, Doom en nog winkelsvol andere spellen berusten allemaal op hetzelfde principe: 'KILL-KILL-KILL'. Het doodtrappen, afschieten of kleinhakken van al wat leeft, geldt in die wereld algemeen als toppunt van pret. Tegen al die onverholen moordlust lijkt het CDA op zichzelf geen bezwaar te hebben, of men weet daar niet waar de kinders zoal mee zoetblijven. Waarom dan wel tegen Carmageddon? Het is giswerk, maar het feit dat Carmageddon al eerder in het buitenland de aandacht trok, zal daar niet vreemd aan zijn. Het bezwaar is ook hetzelfde: Carmageddon zou niet alleen onsmakelijk zijn, maar vooral zo realistisch, dat de speler het verschil tussen spel en werkelijkheid uit het oog verliest, met vervagend normbesef en zelfs 'zinloos geweld' als gevolg. En inderdaad, je moet er toch niet aan denken dat al die per computer verwilderde CDA-kiezers in hun lease-BMW'tje letterlijk achter de vrouwtjes aan zouden gaan!

Maar dat lijkt toch wel wat vergezocht. Mensen zijn over het algemeen verdraaid goed in staat om feiten en fictie uit elkaar te houden als het om spelletjes en verhalen gaat. De keurige sprookjes van Grimm kun je voor vijfjarigen gerust als felrealistisch betitelen, en het gaat er geregeld minstens zo rauw aan toe als in Carmageddon. Nu worden kinderen soms wel bang dat de Wolf hen komt opeten, maar ze gaan toch zelden zomaar denken dat de buurman dat komt doen. Wel leren ze er ondertussen veel over hoe de wereld in elkaar zit: dat daden, goed én slecht, gevolgen hebben. Dat liegen soms slim is, maar ook riskant. En dat het leven soms onverdiend nare klappen uitdeelt, waar je niets aan kunt doen, zoals de put en de dood bij het ganzenborden. Allemaal nuttig om te weten, wil je in het volwassen leven overeind blijven.

Er is geen reden om aan te nemen dat dit voor computerspelletjes anders zou liggen, nog even afgezien van het feit dat het 'realisme' van Carmageddon niet om over naar huis te schrijven is. Sterker nog, als één medium de grens tussen 'Wahrheit und Dichtung' doet vervagen, dan is dat niet het computerspel, maar de televisie. De buis levert elke dag een ratatouille van feitelijke berichtgeving, reconstructies, reality-programma's, in scène gezette 'spontane' gebeurtenissen, docudrama's, 'waar gebeurde' verhalen, info-tainment, films van Oliver Stone, horror en gewelddadige actiefilms. Ook illustreert het Journaal items regelmatig met dezelfde, eerder gemaakte shots, zonder dat te vermelden.

Zelfs daardoor gebeuren maar zelden serieuze ongelukken. Horrorfilms trekken al jaren volle zalen, maar heeft u ooit iemand op straat met een kettingzaag zien zwaaien?

Wel worden er misverstanden geschapen. Zo meent een flink percentage Nederlanders dat ons land juryrechtspraak kent. Dat is voor de helft inderdaad de schuld van de televisie met zijn eeuwige Amerikaanse rechtbankseries. Maar de schuld ligt evenzeer bij het gebrek aan criminaliteit van de gemiddelde Nederlander — die ziet domweg nooit een rechtbank van binnen, maar kijkt wel televisie — en bij het onderwijs, dat niet de moeite neemt om kinderen met de basisinstituties van onze samenleving bekend te maken.

Een ander populair onbewezen effect van televisie en nare computerspelletjes werd dit keer, voor zover ik kon nagaan, niet in stelling gebracht: je zou er agressief van worden. Men schermt dan vaak met Nederlands onderzoek, maar verzwijgt dat dat onderzoek ging over kortetermijneffecten: kinderen stonden onmiddellijk na een kwartier moord-en-doodslag-met-de-joystick stijf van de adrenaline. Maar ja, heeft u wel eens een keurige tennisser een finalepartij zien winnen? Dierlijk gehuil, woeste sprongen, wilde blik in de ogen, racket in de lucht. Na een doelpunt op het voetbalveld vinden daar halve verkrachtingen plaats. En hoe zagen uw gezinsleden u ooit optreden, onmiddellijk nadat u dat ongelooflijk nare, unfaire, onbeschofte telefoontje ontving? Zuivere agressie. Maar een uur later zijn al die bavianen, net als die kinderen, weer volkomen normale mensen, met hun gewone normbesef.

Toch winden computerspelletjes en televisieprogramma's de beschermers van het normbesef telkens weer zo op, dat ze om verboden gaan roepen, net zoals privacybeschermers het verzamelen van persoonlijke gegevens aan banden willen leggen. Vaak leidt dat tot 'zelfregulering': de producent haalt alvast de scherpe kantjes eraf, om ingrijpen van bovenaf te voorkomen. Zo spettert in Carmageddon in Engeland groen bloed, en kwam het in Nederland tot een soort intentieverklaring van de branche om het spel alleen aan mensen boven de zestien te verkopen. Lost dat iets op? Nee, natuurlijk niet. Zelfregulering is een schaamlap, een doekje voor het bloeden. Misschien zelfs een gevaarlijk doekje — daarover volgende week meer.