SPIJKERBROEK KAN OP MIDDELEEUWSE MANIER WORDEN GEVERFD

Elk jaar worden honderdduizenden tonnen pigment geproduceerd voor het kleuren van textiel. Hiervoor zijn enorme hoeveelheden chemicalien nodig, die een grote milieubelasting veroorzaken. Vooral de blauwe indigo - van de spijkerbroek - neemt hiervan een flink deel voor zijn rekening. Engelse biologen laten in Nature (19 november) zien dat het in principe ook anders kan. Zij bestudeerden de techniek waarmee in de Middeleeuwen stoffen werden geverfd en wisten een bacterie te isoleren, die bij dit proces een grote rol speelt.

Eeuwenlang werd indigo bereid uit de bladeren van de wede (isatis tinctoria). Deze werden gemalen en gedroogd en vervolgens in grote houten vaten gefermenteerd. Hierbij wordt de indigo gereduceerd, waardoor het oplosbaar wordt in water. Alleen in die vorm kan het de textielvezels binnendringen, waarna het aan de lucht wordt gedroogd en weer wordt omgezet in het gewenste blauwe pigment. Naar nu blijkt is een bacterie van de familie Clostridium verantwoordelijk voor de omzetting in de wateroplosbare vorm. Er ontstaat hierbij een vrij zure oplossing en naast het onschadelijke waterstof en koolzuur komen ook veel schadelijker gassen als dimethylsulfide vrij, bekende bijproducten van de afbraak van plantenmateriaal onder anaerobe omstandigheden. Ze veroorzaken een ook vroeger al beruchte stank.

De middeleeuwse ambachtsman wist heel goed wat nodig was voor een optimaal verloop van de reactie. Door as toe te voegen werd de zuurgraad van de oplossing binnen de perken gehouden. Bovendien werden zemelen toegevoegd - een goede voedingsbodem voor de bacterie - en werd de temperatuur rond de 50 C gehouden, wat voor de thermofiele Clostridium ideaal is.

In het huidige industriele proces wordt voor elke drie kilo indigo twee kilo natriumdithioniet gebruikt en het is niet eenvoudig om daar op een schone manier van af te komen. Hoewel het bacteriele alternatief niet helemaal milieuvriendelijk genoemd mag worden, kan een verbeterde uitvoering van dat in oorsprong middeleeuwse proces over een paar jaar wellicht uitkomst bieden.