Mensenrechten op de balans

Shell nam het voortouw, maar nu zijn ook andere grote, multinationale ondernemingen begonnen met het onderwerp `mensenrechten'. Fouten op dit gebied vertalen zich immers direct in het bedrijfresultaat.

Mensenrechten en bedrijfsleven leken tot voor kort twee volstrekt gescheiden begrippen. Maar nu zijn negen grote Nederlandse bedrijven aan het werk gegaan om een mensenrechtenbeleid te ontwikkelen. Betrokkenen spreken van een koerswijziging bij de ondernemingen. “Tot voor kort vond het bedrijfsleven mensenrechten nog een zaak van de overheid waar de ondernemingen buiten stonden', constateert Egbert Wesselink van de kerkelijke organisatie Pax Christi. “En nu zijn we al zo ver dat ze met ons overleggen over hun eigen verantwoordelijkheid bij de naleving van mensenrechten.'

De negen bedrijven werken samen met de niet-gouvernementele organisaties Amnesty International en Pax Christi. Een aantal vooraanstaande wetenschappers adviseert de multinationale ondernemingen over hun mensenrechtenbeleid. Ook oud-premier Ruud Lubbers tegenwoordig docent aan de Katholieke Universiteit Brabant, is hierbij betrokken.

Hoogleraar internationaal recht aan diezelfde universiteit Willem van Genugten is benoemd tot voorzitter van de raad van toezicht die het project multinationals en mensenrechten begeleidt. Van Genugten: “De bedrijven hebben het gevoel dat de civil society aan kracht wint en dat ze zich op het gebied van de mensenrechten geen foute stap kunnen veroorloven. Want dat vertaalt zich direct in het bedrijfsresultaat.'

Aan het project doet de fine fleur van de AEX mee: Shell, Philips, Unilever, Heineken, Ahold, ABN Amro en ING. Ook Rabo en KPMG zitten in het project, evenals de organisaties van werkgevers en werknemers. Volgens Van Genugten zijn naast voorloper Shell nu ook andere multinationale ondernemingen zo ver dat ze mensenrechten in hun gedragscode willen opnemen of anderszins mensenrechten in hun bedrijfsbeleid tot uitdrukking te willen laten komen.

Van Genugten heeft samen met een aantal andere wetenschappers onderzocht wat de verantwoordelijkheden zijn en zouden moeten zijn van ondernemingen op het gebied van mensenrechten. Dat gebeurde in opdracht van Amnesty en Pax Christi en in uitdrukkelijk overleg met de negen multinationals.

Daarbij is niet alleen gekeken naar de rol van de onderneming bij de naleving van de mensenrechten binnen het eigen bedrijf. Ook is de verantwoordelijkheid van de onderneming voor mensenrechten buiten de eigen bedrijfpoorten in ogenschouw genomen. Het onderzoek van de wetenschappers brengt volgens Van Genugten onder meer in kaart wat bedrijven aan mensenrechten zouden moeten doen krachtens het geldende internationaal recht.

Volgende week komen de wetenschappers Amnesty, Pax Christi en de negen multinationals opnieuw in besloten kring bij elkaar om de resultaten van het onderzoek te bespreken en om een strategie uit te stippelen voor de komende jaren. “Dan moeten bedrijven aangeven hoe ver zij willen gaan met de mensenrechten' aldus Van Genugten. Hij verwacht dat de ondernemingen nog ten minste voor een paar jaar zullen bijteken voor dit project. Amnesty en Pax Christi zouden vervolgens elk jaar een rapport willen uitbrengen over de voortgang die de bedrijven maken.

Pax Christi was samen met Amnesty International betrokken bij het opstellen van de nieuwe gedragscode van Shell twee jaar geleden. Shell was de eerste grote multinationale onderneming in Nederland die in zijn gedragscode een verwijzing naar de mensenrechten introduceerde: `..Uiting geven aan steun voor fundamentele mensenrechten voor zover dat binnen de legitieme rol van het bedrijfsleven past...TE:

Shell's gedragscode volgde op de kritiek die de oliemaatschappij kreeg naar aanleiding van plannen om het offshore-platform Brentspar in de Noordzee te laten zinken, en op de executie van de Nigeriaanse activist Ken Saro-Wiwa door het bewind in Lagos. Shell, dat veel invloed heeft in Nigeria, werd verweten te weinig te hebben gedaan om de executie te voorkomen.

Shell heeft inmiddels een mensenrechten-brochure opgesteld voor het eigen personeel. Het boekwerkje is bedoeld om de Shell-employees te helpen de juiste keuzes te doen in situaties waar ze te maken krijgen met schendingen van mensenrechten.

Tim van Kooten als issue manager werkzaam bij Shell Nederland en nauw betrokken bij het opstellen van het document, spreekt van een `leeswijzer': “De brochure is een hulpmiddel, maar bevat geen lijst met instructies en geen checklists. Want daarvoor is de materie veel te ingewikkeld.' De brochure Business and human rights, a management primer is deze maand verspreid onder het management van alle belangrijke Shell-vestigingen. Shell behoort op dit terrein tot een van de meest vooruitstrevende multinationals in de wereld, constateert Nicola Jagers van de Universiteit van Utrecht die op het onderwerp mensenrechten en bedrijfsleven promoveert.

Niet alle multinationals lijken daar even gelukkig mee. Een vertegenwoordiger van een groot Nederlands bedrijf zou onlangs tegen wetenschappers die bij het debat over mensenrechten en multinationals zijn betrokken hebben gezegd dat Shell `de markt verpest'.