Lichaam en geest als een geheel

Kunstcritica Anna Tilroe verzorgt de achtste aflevering van `Het Theater van de Nieuwsberichten'. Zij heeft onder de noemer Het Heilig Hart wetenschappers en kunstenaars bijeengebracht die het komende weekeinde in De Balie in Amsterdam `het hart in vervoering zullen brengen'. “Is het idee dat het lichaam een machine is nog wel vol te houden, gezien de nieuwe ontdekkingen', vraagt Tilroe zich af.

“Stel dat je moet kiezen: sterven of verder leven met het hart van een varken. Wat zou je doen?' Die vraag krijgt een aantal wetenschappers komend weekeinde voorgelegd tijdens de manifestatie Het Heilig Hart in De Balie in Amsterdam.

Het Heilig Hart is de achtste aflevering van de twee jaar geleden begonnen serie Het Theater van de Nieuwsberichten waarin bekende personen uit de kunstwereld een weekend lang de beschikking krijgen over De Balie. Eerdere afleveringen werden verzorgd door onder anderen de schrijvers K. Schippers en Adriaan van Dis. Het Heilig Hart is een creatie van kunstcriticus Anna Tilroe.

De deelnemers zijn wetenschappers en kunstenaars. De eersten zullen vooral spreken over het hart, de laatsten zullen op allerlei manieren proberen het hart in vervoering te brengen. De hoboist Han de Vries zal bijvoorbeeld een solo van Louis Andriessen spelen terwijl zijn eigen hartslag versterkt hoorbaar is.

“Ik ben al heel lang gefascineerd door de manier waarop het lichaam in onze cultuur wordt gezien en afgebeeld en wat de relatie is tussen het fysieke en mentale', zegt Tilroe. “Tijdens het weekend spreken kunstenaars daarover op hun eigen subjectieve manier en wetenschappers vanuit hun behoefte aan feiten en objectieve criteria.'

Tilroe kwam op het idee haar weekend te wijden aan het hart door een televisiedocumentaire over de Amerikaanse Claire Sylvia. Deze vrouw onderging acht jaar geleden een harttransplantatie. Na de operatie begon ze gevoelens te ervaren die haar voordien onbekend waren. Zo kreeg ze plotseling zin in gebraden kip en bier, en ontwikkelde ze een liefde voor stoere jonge mannen. Tegen de regels in probeerde ze er achter te komen van wie haar donorhart afkomstig was.

Dat lukte, en wat bleek: de donor was een stoere, jonge motorrijder, die erg van bier en gebraden kip hield.

“Claire Sylvia's verhaal staat niet op zichzelf', zegt Tilroe. “In Amerika en Israel doet een aantal wetenschappers onderzoek naar dit soort verschijnselen bij harttransplantatiepatienten. Maar de meeste medici doen ze af als een bijwerking van medicijnen. Het commentaar van de cardioloog prof. A. Dunning, een van de sprekers tijdens het weekend, is: `Categorie ufo's en marsmannetjes. Het hart is een pomp, de ziel huist elders.' Hij vertegenwoordigt de gangbare medische opvatting dat het gevoelscentrum zich in de hersenen bevindt en de rest van het lichaam de bevelen van de hersenen mechanisch opvolgt.'

In de kunst geldt het hart van oudsher als centrum van het gevoel, net als in het dagelijkse spraakgebruik. Het hart wordt bezongen in popliedjes en in aria's. Het kan van steen zijn, je kunt er een moordkuil van maken en het kan je in de schoenen zinken.

“Wat mij interesseert', zegt Tilroe, “is niet de vraag of je Claire Sylvia's verhaal moet geloven of niet, maar of het idee dat het lichaam een machine is nog wel is vol te houden. Er worden in de medische wetenschap op cellulair en moleculair niveau ontdekkingen gedaan die er op lijken te wijzen dat lichaam en geest een geintegreerd geheel zijn. Over dit soort dingen zullen wetenschappers van verschillende disciplines spreken tijdens het weekend.'

Ook Claire Sylvia treedt komend weekend op tijdens Het Heilig Hart. Bezoekers van De Balie zullen zaterdag bij binnenkomst worden verwelkomd door het versterkte geluid van een kloppend hart. De veejay Gerald van der Kaap zal die hartkloppingen mixen met flarden van teksten van de schrijver en dichter Jacob Groot.

Het geluid moet de bezoeker leiden naar de Grote Zaal waar de teksten in hun geheel te horen zijn en waar Van der Kaap zorgt voor bijpassende beelden op zeven monitoren.

Van der Kaap en Groot vormen een van de vier kunstenaarsduo's die op verzoek van Tilroe een werk hebben gemaakt voor de manifestatie. Ze liet steeds twee kunstenaars uit verschillende disciplines met elkaar samenwerken. Tilroe: “Net als de wetenschap zijn de kunsten opgedeeld in disciplines die niet met elkaar communiceren. Ik wilde dat nu eens doorbreken. Misschien geeft dat nieuwe impulsen. Kwaaitaal en Schippers is het in ieder geval zo goed bevallen dat ze van plan zijn vaker samen te gaan werken.' De kunstenares Danielle Kwaaitaal behing de hele bovengalerij van De Balie met uitvergrote detailopnamen van een behaarde huid, inclusief porien. Tilroe: “Met zintuigen tasten we de wereld af en zo krijgen we emotionele impulsen. De huid is ons grootste zintuig.' In De Balie wordt die huid “afgetast' door woorden van de schrijver K. Schippers die alleen en op zichzelf geen betekenis hebben - woorden als `of', `dus', `al' en `bij' - maar onmisbaar zijn bij het spreken.

Filmer Ian Kerkhof en schrijver Oscar van den Boogaard maakten een film over liefde, eigenliefde en het zoeken naar identiteit, met in de hoofdrol de love godess uit de jaren zeventig, Sylvia Kristel. Het begrip identiteit, dat zo sterk met het hart verbonden is, komt ook terug bij kunstenares Fiona Tan en schrijver Robert Vernooy. Zij maakten een video-installatie en een doosje, waarin zich de correspondentie bevindt tussen een man die een nieuw hart krijgt en zijn oude hart.

Wat zou Tilroe zelf doen als ze moest kiezen tussen sterven of verder leven met het hart van een ander? “Ik zou grote aarzelingen hebben', zegt ze “Stel je voor dat je het hart krijgt van iemand die verliefd was.'